Το ερώτημα είναι βαρύ και η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλοϊκή. Όμως το αποτέλεσμα των εκλογών της Κυριακής 6 Σεπτεμβρίου στη Σαξονία - Άνχαλτ αναγκάζει τη Γερμανία να κοιτάξει όχι μόνο το πολιτικό της παρόν αλλά και ένα κομμάτι του ιστορικού παρελθόντος της.

Το ακροδεξιό AfD έφθασε στο 44%, κατακτώντας με μεγάλη διαφορά την πρώτη θέση και προκαλώντας ένα πολιτικό σοκ με διαστάσεις που ξεπερνούν τα σύνορα ενός ανατολικογερμανικού κρατιδίου.

Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο και το AfD δεν μπορεί να ταυτιστεί με το ναζιστικό NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, δηλαδή Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα). Όμως υπάρχει μια ιστορική λεπτομέρεια που δύσκολα περνά απαρατήρητη: σε τμήμα της σημερινής Σαξονίας - Άνχαλτ οι εθνικοσοσιαλιστές είχαν αποκτήσει κυβερνητική εξουσία ακόμη και πριν ο Αδόλφος Χίτλερ γίνει καγκελάριος της Γερμανίας.

Το Άνχαλτ είχε ανοίξει τον δρόμο ήδη από το 1932

Η σημερινή Σαξονία - Άνχαλτ δεν υπήρχε με τη σημερινή διοικητική μορφή την εποχή της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Ένα από τα εδάφη από τα οποία σχηματίστηκε ήταν το κρατίδιο του Άνχαλτ, με κέντρο το Ντεσάου.

Στις εκλογές της 24ης Απριλίου 1932 το NSDAP αναδείχθηκε εκεί πρώτο κόμμα. Λιγότερο από έναν μήνα αργότερα, στις 21 Μαΐου, το κοινοβούλιο του Άνχαλτ εξέλεξε τον ναζί Alfred Freyberg πρωθυπουργό. Σύμφωνα με το Γερμανικό Ιστορικό Μουσείο, ήταν ο πρώτος εθνικοσοσιαλιστής πρωθυπουργός γερμανικού κρατιδίου. Όλα αυτά συνέβησαν οκτώ μήνες πριν από την ανάληψη της καγκελαρίας από τον Χίτλερ στις 30 Ιανουαρίου 1933.

Η συγκεκριμένη λεπτομέρεια δεν αποδεικνύει κάποια πολιτική «κληρονομικότητα» μεταξύ του 1932 και του 2026. Δείχνει όμως ότι η περιοχή έχει βρεθεί ξανά σε μια ιστορική στιγμή κατά την οποία ένα κόμμα της άκρας δεξιάς μετατράπηκε από δύναμη διαμαρτυρίας σε κυρίαρχη πολιτική δύναμη.

Ένα κρατίδιο με βαρύ ναζιστικό παρελθόν

Η σχέση της περιοχής με το Τρίτο Ράιχ δεν περιορίστηκε στις κάλπες. Στο Prettin δημιουργήθηκε τον Ιούνιο του 1933 το στρατόπεδο συγκέντρωσης Lichtenburg, ένα από τα πρώτα στρατόπεδα του ναζιστικού καθεστώτος. Χιλιάδες άνδρες και γυναίκες φυλακίστηκαν εκεί, ενώ από το 1941 οι εγκαταστάσεις χρησιμοποιήθηκαν και ως υποστρατόπεδο του Sachsenhausen.

Σήμερα η ίδια η κρατική Stiftung Gedenkstätten Sachsen-Anhalt (δημόσιο ίδρυμα του κρατιδίου, το οποίο έχει την ευθύνη για τη διατήρηση, τεκμηρίωση και ανάδειξη τόπων μνήμης που συνδέονται κυρίως με τα εγκλήματα του ναζισμού, αλλά και με την πολιτική καταστολή της μεταπολεμικής περιόδου στην Ανατολική Γερμανία) διατηρεί μνημεία για το Lichtenburg, το στρατόπεδο Langenstein-Zwieberge, τα εγκλήματα «ευθανασίας» στο Bernburg, τη φυλακή Roter Ochse στη Χάλε και το Gardelegen.

Η κρατική υπηρεσία υπογραμμίζει χαρακτηριστικά ότι τα ναζιστικά εγκλήματα δεν συνέβαιναν μόνο «μακριά στην Ανατολή», αλλά και μέσα στις ίδιες τις τοπικές κοινωνίες.

Στο Gardelegen, στις 13 Απριλίου 1945, περισσότεροι από 1.000 κρατούμενοι που είχαν οδηγηθεί εκεί κατά τις εκκενώσεις των στρατοπέδων κλείστηκαν σε έναν αχυρώνα. Οι δράστες έβαλαν φωτιά και πυροβολούσαν όσους προσπαθούσαν να διαφύγουν. Ελάχιστοι επέζησαν.

Το ιστορικό αποτύπωμα είναι επομένως βαρύ. Και γι' αυτό ακριβώς η σημερινή εκλογική μετατόπιση αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό.

Αλλά η σημερινή Σαξονία - Άνχαλτ είναι μια άλλη κοινωνία

Θα ήταν όμως ιστορικά λανθασμένο —και δημοσιογραφικά εύκολο— να ισχυριστεί κανείς ότι οι κάτοικοι μιας περιοχής που ψήφιζε NSDAP πριν από 94 χρόνια «επέστρεψαν στον ναζισμό».

Μεσολάβησαν ένας παγκόσμιος πόλεμος, η καταστροφή της ναζιστικής Γερμανίας, τέσσερις δεκαετίες κομμουνιστικού καθεστώτος στην Ανατολική Γερμανία, η πτώση του Τείχους και η επανένωση. Ο σημερινός πληθυσμός, οι κοινωνικές συνθήκες και το ίδιο το πολιτικό σύστημα δεν μπορούν να συγκριθούν ευθέως με εκείνα του 1932.

Αυτό που μπορεί όμως να συγκριθεί είναι το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύσσεται μια μαζική ψήφος αμφισβήτησης του πολιτικού συστήματος. Και στη Σαξονία - Άνχαλτ τα στοιχεία είναι χαρακτηριστικά.

Γήρανση, φτώχεια και το αίσθημα ότι «η Ανατολή έμεινε πίσω»

Η Σαξονία - Άνχαλτ είναι ένα από τα γηραιότερα και δημογραφικά πιο πιεσμένα κρατίδια της Γερμανίας. Η αποχώρηση νέων ανθρώπων προς τη Δυτική Γερμανία μετά την επανένωση, η αποβιομηχάνιση και η συρρίκνωση μικρών πόλεων και χωριών άφησαν βαθιά κοινωνικά ίχνη.

Σύμφωνα με τον Sachsen-Anhalt Monitor 2025 (περιοδική κοινωνικοπολιτική έρευνα κοινής γνώμης για τη Σαξονία-Άνχαλτ), το 62% των κατοίκων θεωρεί ότι οι Ανατολικογερμανοί εξακολουθούν να βρίσκονται σε μειονεκτική θέση και δεν συμμετέχουν ισότιμα στην ευημερία της χώρας. Περισσότεροι από τους μισούς δηλώνουν δυσαρεστημένοι από τη λειτουργία της δημοκρατίας, ενώ μόλις το 16% εξέφραζε το 2026 μεγάλη εμπιστοσύνη ότι το κράτος καταφέρνει να εκπληρώνει τις βασικές του υποχρεώσεις.

Πίσω από αυτούς τους αριθμούς βρίσκονται καθημερινές εικόνες: σχολεία με προβλήματα, περιοχές με ανεπαρκείς συγκοινωνίες, οικονομικές ανισότητες με τη Δύση και μια κοινωνία που εξακολουθεί να αισθάνεται ότι, περισσότερο από τρεις δεκαετίες μετά την επανένωση, αντιμετωπίζεται ως η «δεύτερη Γερμανία».

Η Σαξονία - Άνχαλτ έχει επίσης από τα υψηλότερα ποσοστά κινδύνου φτώχειας στη χώρα. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται ο Sachsen-Anhalt Monitor, περίπου ένας στους πέντε κατοίκους διαθέτει εισόδημα χαμηλότερο από το 60% του διάμεσου γερμανικού εισοδήματος.

Το AfD δεν πήρε 44% μόνο από τους «φτωχούς»

Ακριβώς εδώ βρίσκεται και η παγίδα μιας εύκολης ερμηνείας. Το AfD δεν έφθασε στο 44% επειδή το 44% της Σαξονίας - Άνχαλτ είναι φτωχό ή κοινωνικά αποκλεισμένο. Η επιτυχία του είναι πολύ ευρύτερη. Το κόμμα κατάφερε να συγκεντρώσει διαφορετικές κατηγορίες ψηφοφόρων γύρω από ένα κοινό μήνυμα: ότι το πολιτικό σύστημα του Βερολίνου δεν τους εκπροσωπεί πλέον.

Η μετανάστευση, η Ουκρανία, η σχέση με τη Ρωσία, οι τιμές της ενέργειας, η οικονομική ανασφάλεια και η αίσθηση ότι οι ανατολικές περιοχές παραμένουν στο περιθώριο μετατράπηκαν σε ένα ενιαίο πολιτικό αφήγημα.

Και ίσως το πιο ενδιαφέρον είναι ότι αυτό συμβαίνει σε ένα κρατίδιο χωρίς τη μεταναστευτική σύνθεση των μεγάλων πόλεων της Δυτικής Γερμανίας. Με άλλα λόγια, η ψήφος στο AfD δεν είναι απλώς αντίδραση στην καθημερινή παρουσία μεταναστευτικών κοινοτήτων. Είναι σε μεγάλο βαθμό ψήφος ταυτότητας, ανασφάλειας και απόρριψης του πολιτικού κατεστημένου.

AfD και ναζισμός δεν είναι το ίδιο πράγμα

Εδώ απαιτείται μια σαφής διάκριση. Το AfD χαρακτηρίζεται διεθνώς και στη γερμανική πολιτική ζωή ως ακροδεξιό κόμμα. Δεν είναι ιστορικά ούτε ιδεολογικά ορθό να παρουσιάζεται αυτομάτως ως το σημερινό NSDAP ή συλλήβδην ως «νεοναζιστικό κόμμα».

Το σημερινό γερμανικό κράτος είναι δημοκρατία με ισχυρούς θεσμούς, συνταγματικά αντίβαρα και μια κοινωνία που έχει οικοδομήσει μεγάλο μέρος της μεταπολεμικής της ταυτότητας πάνω στην απόρριψη του ναζισμού.

Αυτό, όμως, δεν μειώνει τη σημασία του γεγονότος ότι ένα κόμμα της άκρας δεξιάς συγκέντρωσε 44% σε ένα γερμανικό κρατίδιο — ένα αποτέλεσμα που το Reuters χαρακτήρισε ιστορικό και το οποίο φέρνει μια ακροδεξιά δύναμη πιο κοντά στην κρατιδιακή εξουσία από οποιαδήποτε άλλη στιγμή στη μεταπολεμική Γερμανία.

Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται – αλλά προειδοποιεί

Το 1932 η Γερμανία είχε μαζική ανεργία, βαθιά οικονομική κρίση, πολιτική βία στους δρόμους και μια Δημοκρατία της Βαϊμάρης που κατέρρεε. Το 2026 τίποτε από αυτά δεν υπάρχει με την ίδια μορφή. Υπάρχει όμως μια ομοιότητα που αξίζει να προβληματίσει.

Και τότε ένα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού θεωρούσε ότι τα παραδοσιακά κόμματα είχαν αποτύχει. Και τότε η κοινωνική ανασφάλεια μετατράπηκε σε πολιτική οργή. Και τότε μια δύναμη που αρχικά αντιμετωπίστηκε ως ακραία ή περιθωριακή κατάφερε σταδιακά να πείσει εκατομμύρια πολίτες ότι αποτελούσε την απάντηση στο «σύστημα».

Η αναλογία πρέπει να σταματήσει εκεί. Γιατί η ιστορία δεν είναι ένας κύκλος που επαναλαμβάνεται αυτόματα και οι σημερινοί ψηφοφόροι του AfD δεν μπορούν να ταυτιστούν με τους ψηφοφόρους του NSDAP πριν από έναν αιώνα.

Ωστόσο η Σαξονία - Άνχαλτ προσφέρει μια υπενθύμιση που η Γερμανία γνωρίζει καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή χώρα: Οι ακραίες πολιτικές δυνάμεις δεν γίνονται μαζικές μόνο επειδή υπάρχουν ακραίες ιδεολογίες. Γίνονται μαζικές όταν ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας πειστεί ότι δεν έχει πλέον τίποτε να περιμένει από εκείνους που κυβερνούν.

Και ίσως γι' αυτό το πραγματικό ερώτημα μετά το 44% του AfD δεν είναι αν η Σαξονία - Άνχαλτ «επιστρέφει» στο 1932. Είναι αν η σημερινή Γερμανία έχει καταλάβει εγκαίρως γιατί τόσο πολλοί πολίτες της πιστεύουν ότι το υπάρχον πολιτικό σύστημα δεν τους αφορά πλέον.