Τα λεγόμενα «σπιτάκια» ή Ολοκληρωμένα Πολυκέντρα Ανταποδοτικής Ανακύκλωσης παρουσιάστηκαν πριν από περίπου έξι χρόνια ως η μεγάλη καινοτομία που θα άλλαζε τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες της Αττικής θα συμμετείχαν στην ανακύκλωση.

Σήμερα, όμως, το έργο βρίσκεται στο επίκεντρο ελέγχων της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, ενώ οι δήμοι καλούνται να αναλάβουν τη λειτουργία των εγκαταστάσεων που μέχρι πρόσφατα διαχειριζόταν ιδιωτικός ανάδοχος.

Πώς ξεκίνησε η ιστορία

Η αφετηρία βρίσκεται το φθινόπωρο του 2019, όταν ανέλαβε καθήκοντα η νέα διοίκηση της Περιφέρειας Αττικής με περιφερειάρχη τον Γιώργο Πατούλη.

Η ανακύκλωση αναδείχθηκε σε μία από τις βασικές πολιτικές προτεραιότητες της νέας περιφερειακής αρχής, με στόχο την αύξηση της διαλογής στην πηγή και τη μείωση των απορριμμάτων που οδηγούνταν προς ταφή στη Φυλή.

Η πρώτη επίσημη παρουσίαση του σχεδιασμού πραγματοποιήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2020, σε ειδική ημερίδα που διοργάνωσε η Περιφέρεια Αττικής στο Ζάππειο Μέγαρο.

Εκεί ο Γιώργος Πατούλης παρουσίασε το νέο μοντέλο διαχείρισης των απορριμμάτων για ολόκληρη την Αττική, χαρακτηρίζοντας το 2020 ως «Έτος Ανακύκλωσης».

Το σχέδιο περιλάμβανε ένα ευρύ πλέγμα παρεμβάσεων, όπως την ανάπτυξη «Γωνιών Ανακύκλωσης», κινητών σημείων συλλογής ανακυκλώσιμων υλικών, τη διανομή καφέ κάδων και νέου εξοπλισμού στους δήμους, αλλά και τη δημιουργία των Ολοκληρωμένων Πολυκέντρων Ανταποδοτικής Ανακύκλωσης, τα οποία στη συνέχεια έγιναν γνωστά στους πολίτες ως «σπιτάκια ανακύκλωσης».

Η εκδήλωση εκείνη αποτέλεσε ουσιαστικά το εναρκτήριο λάκτισμα ενός σχεδίου που παρουσιάστηκε ως η μεγάλη μεταρρύθμιση στην ανακύκλωση της Αττικής και ως βασικός πυλώνας της μετάβασης στην κυκλική οικονομία.

Η παρουσία, πάντως, δύο κορυφαίων υπουργών της κυβέρνησης Μητσοτάκη, του τότε υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας Κωστή Χατζηδάκη και του τότε υπουργού Εσωτερικών Παναγιώτη Θεοδωρικάκου, στην επίσημη παρουσίαση του σχεδίου στο Ζάππειο, ανέδειξε ότι η πρωτοβουλία δεν αποτελούσε μόνο επιλογή της διοίκησης της Περιφέρειας Αττικής, αλλά απολάμβανε και την πολιτική στήριξη της κυβέρνησης.

Στις δηλώσεις τους οι δύο υπουργοί χαιρέτισαν το νέο μοντέλο διαχείρισης απορριμμάτων και τις πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της ανακύκλωσης, δίνοντας το κυβερνητικό «παρών» στην επίσημη έναρξη του προγράμματος.

Ωστόσο, η πολιτική εξαγγελία αποτέλεσε μόνο το πρώτο βήμα. Η υλοποίηση του έργου ανατέθηκε στον Ειδικό Διαβαθμιδικό Σύνδεσμο Νομού Αττικής (ΕΔΣΝΑ), τον αρμόδιο φορέα διαχείρισης των στερεών αποβλήτων στην Αττική.

Ο ΕΔΣΝΑ προχώρησε στις αποφάσεις για την υλοποίηση του έργου, ενέκρινε τους όρους του διαγωνισμού, δημοπράτησε την προμήθεια των πολυκέντρων και υπέγραψε τις σχετικές συμβάσεις, ενώ η χρηματοδότηση εξασφαλίστηκε από ευρωπαϊκούς πόρους του ΕΣΠΑ, μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Υποδομές Μεταφορών, Περιβάλλον και Αειφόρος Ανάπτυξη» (ΥΜΕΠΕΡΑΑ).

Η δε εμπλοκή της κυβέρνησης ήταν θεσμική και χρηματοδοτική, μέσω της ένταξης του έργου στο συγχρηματοδοτούμενο πρόγραμμα του ΕΣΠΑ και της λειτουργίας των αρμόδιων διαχειριστικών αρχών.

Το χρονολόγιο

Σεπτέμβριος 2019: Αναλαμβάνει καθήκοντα η νέα διοίκηση της Περιφέρειας Αττικής με περιφερειάρχη τον Γιώργο Πατούλη.

30 Ιανουαρίου 2020: Στο Ζάππειο Μέγαρο παρουσιάζεται επίσημα το νέο σχέδιο της Περιφέρειας Αττικής για την ανακύκλωση και τη διαχείριση των απορριμμάτων, με τα πολυκέντρα ανταποδοτικής ανακύκλωσης να αποτελούν έναν από τους βασικούς άξονές του.

2020: Ο ΕΔΣΝΑ προχωρά στις αποφάσεις υλοποίησης, στη δημοπράτηση του έργου και ενεργοποιείται η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση μέσω του ΕΣΠΑ.

2020-2023: Τα πολυκέντρα εγκαθίστανται σταδιακά σε δεκάδες δήμους της Αττικής, μεταξύ αυτών και στους δέκα δήμους της Ανατολικής Αττικής.

2024-2025: Ξεκινούν οι δημοσιονομικοί έλεγχοι για το έργο, ενώ η υπόθεση τίθεται στο μικροσκόπιο της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας.

2026: Μετά τη λήξη του μέχρι τότε μοντέλου λειτουργίας, οι δήμοι καλούνται να αναλάβουν οι ίδιοι τη διαχείριση των πολυκέντρων.

Ποιος έκανε τι

Για να γίνει κατανοητό πώς λειτούργησε το συγκεκριμένο μοντέλο, είναι σημαντικό να αποσαφηνιστούν οι ρόλοι των εμπλεκόμενων φορέων.

Η Περιφέρεια Αττικής διαμόρφωσε την πολιτική στρατηγική και προώθησε τα πολυκέντρα ως βασικό εργαλείο της νέας πολιτικής ανακύκλωσης.

Ο ΕΔΣΝΑ αποτέλεσε τον φορέα υλοποίησης του έργου. Ενέκρινε τις σχετικές αποφάσεις, δημοπράτησε την προμήθεια, υπέγραψε τις συμβάσεις και είχε την ευθύνη παρακολούθησης της εκτέλεσης του έργου.

Οι διαχειριστικές αρχές του ΕΣΠΑ ενέκριναν τη συγχρηματοδότηση του έργου μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Υποδομές Μεταφορών, Περιβάλλον και Αειφόρος Ανάπτυξη» (ΥΜΕΠΕΡΑΑ) και παρακολουθούσαν την οικονομική και διοικητική του πορεία.

Η ΤΕΧΑΝ Α.Β.Ε.Ε., ως ανάδοχος του έργου, ανέλαβε την τεχνική λειτουργία των πολυκέντρων, τη συντήρηση, την αποκατάσταση βλαβών, την αποκομιδή των ανακυκλώσιμων υλικών, την παρακολούθηση της λειτουργίας του εξοπλισμού και συνολικά την επιχειρησιακή διαχείριση των εγκαταστάσεων.

Οι δήμοι δεν προμηθεύτηκαν ούτε σχεδίασαν τα πολυκέντρα. Παραχώρησαν τους δημοτικούς χώρους όπου εγκαταστάθηκαν οι υποδομές και συνεργάστηκαν για τη λειτουργία τους. Για τον λόγο αυτό αρκετές δημοτικές αρχές υποστηρίζουν σήμερα ότι καλούνται να αναλάβουν αρμοδιότητες που μέχρι πρότινος δεν ασκούσαν.

Από έργο-βιτρίνα σε αντικείμενο ερευνών

Τα πρώτα χρόνια τα πολυκέντρα προβλήθηκαν ως μία από τις σημαντικότερες περιβαλλοντικές επενδύσεις που έγιναν στην Αττική.

Με την πάροδο του χρόνου, όμως, άρχισαν να διατυπώνονται ερωτήματα για το κόστος του έργου, τον τρόπο σχεδιασμού του διαγωνισμού, την αποτελεσματικότητα του συστήματος και τη διαχείριση των ευρωπαϊκών κονδυλίων.

Οι μεταγενέστεροι έλεγχοι της Επιτροπής Δημοσιονομικού Ελέγχου (ΕΔΕΛ), αλλά και η έρευνα της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, εξετάζουν τις διαδικασίες που ακολουθήθηκαν κατά την υλοποίηση του έργου, τις συμβάσεις και την αξιοποίηση της κοινοτικής χρηματοδότησης.

Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει τελεσίδικη δικαστική κρίση για την υπόθεση και η διερεύνηση συνεχίζεται.

Οι πρώτες αντιδράσεις

Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι κατά την πρώτη παρουσίαση του σχεδίου, στις αρχές του 2020, δεν καταγράφηκαν ιδιαίτερες πολιτικές αντιδράσεις.

Οι πρώτες σοβαρές επιφυλάξεις διατυπώθηκαν τους επόμενους μήνες κυρίως από περιβαλλοντικές οργανώσεις και ειδικούς του χώρου της ανακύκλωσης, οι οποίοι αμφισβήτησαν τόσο την αποτελεσματικότητα του συγκεκριμένου μοντέλου όσο και το κατά πόσο αποτελούσε την πλέον αποδοτική αξιοποίηση των διαθέσιμων ευρωπαϊκών πόρων.

Τα επόμενα χρόνια οι επιφυλάξεις αυτές μετατράπηκαν σε καταγγελίες και ελέγχους, οδηγώντας τελικά την υπόθεση στο μικροσκόπιο της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας

Η νέα πραγματικότητα

Η πρόσφατη απόφαση του ΕΔΣΝΑ να τερματίσει το μέχρι σήμερα μοντέλο λειτουργίας αλλάζει πλήρως το τοπίο.

Οι δήμοι καλούνται πλέον να αναλάβουν οι ίδιοι τη λειτουργία, τη συντήρηση και τη διαχείριση των πολυκέντρων, γεγονός που δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για το κόστος, το απαιτούμενο προσωπικό, την τεχνογνωσία και τη βιωσιμότητα του εγχειρήματος.

Έτσι, ένα έργο που ξεκίνησε μέσα από μια πανηγυρική παρουσίαση στο Ζάππειο ως η «ναυαρχίδα» της νέας πολιτικής ανακύκλωσης της Περιφέρειας Αττικής, εξελίσσεται σήμερα σε μία από τις πιο σύνθετες υποθέσεις στον χώρο της διαχείρισης απορριμμάτων.

Και όσο οι έρευνες των αρμόδιων αρχών συνεχίζονται, το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται πλέον μόνο στο πώς σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε το έργο, αλλά και στο πώς θα μπορέσει να λειτουργήσει αποτελεσματικά στο μέλλον, υπό ένα εντελώς διαφορετικό μοντέλο ευθύνης.

Διαβάστε επίσης: Νέα κρίση για τα «σπιτάκια» ανακύκλωσης: Το μεγάλο βάρος για 10 δήμους της Αν. Αττικής