Η εντυπωσιακή ταχύτητα με την οποία τα σύγχρονα επιβατηγά ταχύπλοα διασχίζουν το Αιγαίο έχει αλλάξει δραστικά τις θαλάσσιες μετακινήσεις, περιορίζοντας σημαντικά τον χρόνο σύνδεσης των νησιών με την ηπειρωτική Ελλάδα.
Υπάρχει όμως και μια λιγότερο γνωστή πλευρά της λειτουργίας τους, η οποία εδώ και χρόνια αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής έρευνας διεθνώς: η επίδραση των απόνερων που δημιουργούν στις ακτές, στα παράκτια ιζήματα και, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, στον ρηχό θαλάσσιο πυθμένα.
Πρόκειται για ένα ζήτημα που αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την Ελλάδα, όπου μεγάλα ταχύπλοα πραγματοποιούν κατά τη θερινή περίοδο πυκνά δρομολόγια, αναπτύσσοντας υψηλές ταχύτητες.
Αυτό, πάντως, δεν σημαίνει ότι μπορεί αυτομάτως να αποδοθεί σε μια εταιρεία ή σε ένα συγκεκριμένο πλοίο διάβρωση μιας παραλίας ή βλάβη στον θαλάσσιο πυθμένα. Για ένα τέτοιο συμπέρασμα θα απαιτούνταν ειδικές τοπικές μετρήσεις και επιστημονική τεκμηρίωση.
Τα απόνερα δεν είναι απλώς ένα κύμα που περνά
Η διεθνής επιστημονική βιβλιογραφία έχει ασχοληθεί εκτενώς με τα κύματα που δημιουργούνται από τα μεγάλα ταχύπλοα επιβατηγά πλοία.
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά τους είναι ότι υπό ορισμένες συνθήκες μπορούν να δημιουργούν κύματα μεγάλης περιόδου, διαφορετικά από τον συνηθισμένο κυματισμό που προκαλεί ο άνεμος.
Χαρακτηριστική είναι η έρευνα του Tarmo Soomere για τον κόλπο του Ταλίν, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Environmental Fluid Mechanics.
Η μελέτη καταλήγει ότι τα απόνερα των ταχύπλοων ferries μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές μεταβολές στην υφιστάμενη ισορροπία των παράκτιων διεργασιών, μεταξύ άλλων λόγω του τρόπου με τον οποίο τα συγκεκριμένα κύματα διαδίδονται προς την ακτή.
Αντίστοιχη επιστημονική εργασία για τον ίδιο κόλπο επισημαίνει ότι η κίνηση των fast ferries μπορεί να αποτελέσει σημαντικό πρόσθετο παράγοντα επιβάρυνσης του τοπικού οικοσυστήματος, προκαλώντας εντατικοποίηση των διεργασιών στις παραλίες αλλά και αυξημένη κατακόρυφη ανάμειξη των υδάτων.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση έχουν καταγραφεί κύματα από πλοία με περιόδους της τάξης των 10 έως 15 δευτερολέπτων, χαρακτηριστικά που διαφοροποιούνται αισθητά από τον συνήθη φυσικό κυματισμό της συγκεκριμένης περιοχής.
Όταν το απόνερο φτάνει στην παραλία
Το ζήτημα αποκτά μεγαλύτερη περιβαλλοντική σημασία όταν τα κύματα αυτά φτάνουν σε ρηχά νερά και σε ευαίσθητες ακτές.
Η σχέση μεταξύ των κυμάτων που δημιουργούνται από μεγάλα πλοία και της υποχώρησης ακτών έχει καταγραφεί και σε άλλες περιοχές. Έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2017 στο επιστημονικό περιοδικό PLOS ONE εξέτασε την ταχεία διάβρωση ακτογραμμής στη λιμνοθάλασσα της Βενετίας.
Με βάση επιτόπιες έρευνες, τηλεπισκόπηση και γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, οι επιστήμονες κατέγραψαν ταχεία υποχώρηση της ακτογραμμής κατά μήκος σημαντικού διαύλου ναυσιπλοΐας και εξέτασαν τον ρόλο των απόνερων των πλοίων στη συγκεκριμένη διαδικασία.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάθε διέλευση ενός ταχύπλοου προκαλεί διάβρωση. Η επίδραση εξαρτάται από μια σειρά παραμέτρων: την ταχύτητα και τα χαρακτηριστικά του πλοίου, τη γάστρα του, το βάθος της θάλασσας, την απόσταση της πορείας του από την ακτή, τη μορφολογία του βυθού και της παραλίας, αλλά και – κυρίως – τη συχνότητα με την οποία επαναλαμβάνονται οι διελεύσεις.
Ακριβώς γι' αυτό ιδιαίτερη σημασία έχει η σωρευτική επίδραση της ναυσιπλοΐας και όχι απλώς το απόνερο ενός μεμονωμένου πλοίου.
Το πρόβλημα μπορεί να φτάνει μακρύτερα από όσο νομίζουμε
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι πολυετείς μετρήσεις στον κόλπο του Ταλίν.
Ερευνητές έχουν καταγράψει και αναλύσει εκατοντάδες απόνερα ταχύπλοων ferries, επιχειρώντας να προσδιορίσουν τη συμπεριφορά τους σε μεγάλη απόσταση από το σημείο διέλευσης του πλοίου.
Σε σχετική έρευνα αναλύθηκαν περίπου 650 απόνερα από fast ferries, τα οποία είχαν καταγραφεί με υψηλής ανάλυσης μετρήσεις της επιφάνειας της θάλασσας σε περίοδο τεσσάρων εβδομάδων.
Το στοιχείο αυτό δείχνει και τη σημασία που δίνεται διεθνώς όχι μόνο στο ύψος του κύματος αλλά και στη συμπεριφορά του καθώς απομακρύνεται από το πλοίο και προσεγγίζει παράκτιες περιοχές.
Άλλες επιστημονικές εργασίες για την ίδια περιοχή έχουν εξετάσει ειδικά τις ενεργειακές ιδιότητες των απόνερων και τη σύγκρισή τους με τα φυσικά κύματα που προκαλεί ο άνεμος.
Τι μπορεί να συμβαίνει στον βυθό
Διαφορετικό είναι το ζήτημα της επίδρασης στον θαλάσσιο πυθμένα. Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή ώστε να μη δημιουργείται η εντύπωση ότι ένα ταχύπλοο που κινείται στην ανοικτή θάλασσα προκαλεί αυτομάτως ζημιά στον βυθό.
Οι σημαντικότερες άμεσες επιδράσεις από τα συστήματα πρόωσης εντοπίζονται κυρίως σε λιμένες, περιοχές ελιγμών και ρηχούς διαύλους, όπου οι έλικες μπορούν να δημιουργήσουν ισχυρές ροές προς τον πυθμένα.
Έρευνα που παρουσιάζεται από το διεθνές ερευνητικό και συμβουλευτικό κέντρο DHI σχετικά με την επαναιώρηση ιζημάτων και τη διάβρωση του πυθμένα από τις προπέλες πλοίων επισημαίνει ότι τα φαινόμενα αυτά είναι περισσότερο έντονα σε λιμάνια και ρηχούς διαύλους ναυσιπλοΐας.
Η έρευνα αφορά πρόγραμμα στο οποίο συμμετείχαν μεταξύ άλλων η Hamburg Port Authority, η Maritime and Port Authority of Singapore και το DHI.
Ακόμη πιο συγκεκριμένη είναι επιστημονική έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Ocean Science και εξέτασε την επίδραση της θαλάσσιας κυκλοφορίας στη διάβρωση και συσσώρευση ιζημάτων.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι ροές που δημιουργούνται από τις προπέλες των πλοίων μπορούν να προκαλέσουν διάβρωση του πυθμένα και μεταφορά ή εναπόθεση ιζημάτων μέσα σε λιμενικές λεκάνες.
Με απλά λόγια, σε ένα βαθύ θαλάσσιο πέρασμα η κατάσταση είναι τελείως διαφορετική από εκείνη ενός ρηχού λιμανιού όπου ένα μεγάλο πλοίο χρησιμοποιεί ισχυρή πρόωση για να πραγματοποιήσει ελιγμούς.
Και η Ποσειδωνία;
Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τη Μεσόγειο εξαιτίας της παρουσίας των λιβαδιών Posidonia oceanica, ενός από τα σημαντικότερα θαλάσσια οικοσυστήματα της περιοχής.
Και εδώ, όμως, χρειάζεται σαφής διαχωρισμός: δεν υπάρχει επιστημονική βάση για τον γενικό ισχυρισμό ότι τα ταχύπλοα καταστρέφουν από μόνα τους την Ποσειδωνία.
Υπάρχουν, ωστόσο, επιστημονικά δεδομένα που δείχνουν τη στενή σχέση της Ποσειδωνίας με τη δυναμική των ιζημάτων και την ποιότητα του υποθαλάσσιου φωτεινού περιβάλλοντος.
Μελέτη για τη δυναμική των ιζημάτων σε λιβάδια Posidonia oceanica διαπίστωσε ότι η επαναιώρηση αποτελεί σημαντική διεργασία στα ρηχά νερά και ότι τα ίδια τα λιβάδια λειτουργούν ως παράγοντας περιορισμού της επαναιώρησης, ιδιαίτερα όταν επικρατούν ήρεμες θαλάσσιες συνθήκες.
Παράλληλα, η διεθνής βιβλιογραφία αναγνωρίζει την αυξημένη θολότητα μεταξύ των πιέσεων που μπορούν να επιβαρύνουν τα λιβάδια Ποσειδωνίας, καθώς περιορίζει μεταξύ άλλων τη διαθέσιμη ηλιακή ακτινοβολία.
Επομένως, η πιθανή σχέση ανάμεσα στη λειτουργία ενός συγκεκριμένου ταχύπλοου και σε επιβάρυνση ενός συγκεκριμένου λιβαδιού Ποσειδωνίας δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη.
Θα έπρεπε να αποδειχθεί με τοπική επιστημονική έρευνα που να εξετάζει βαθυμετρία, ταχύτητα και απόσταση διέλευσης, χαρακτηριστικά των απόνερων, θολότητα, μεταφορά ιζημάτων και κατάσταση του συγκεκριμένου οικοσυστήματος.
Το ερώτημα που αφορά και τις ελληνικές θάλασσες
Τα επιστημονικά δεδομένα, λοιπόν, δεν δικαιολογούν έναν γενικό αφορισμό ότι «τα ταχύπλοα καταστρέφουν τις ακτές και τους βυθούς».
Δικαιολογούν όμως απολύτως ένα διαφορετικό ερώτημα: έχει μελετηθεί επαρκώς η σωρευτική επίδραση των μεγάλων ταχύπλοων επιβατηγών πλοίων στις ευαίσθητες ελληνικές παράκτιες περιοχές από τις οποίες διέρχονται καθημερινά κατά τους μήνες αιχμής;
Η διεθνής βιβλιογραφία έχει ήδη αποδείξει ότι τα απόνερα των πλοίων δεν αποτελούν ένα αμελητέο φαινόμενο.
Υπό συγκεκριμένες συνθήκες μπορούν να επηρεάσουν τη δυναμική των ακτών και τη μεταφορά των ιζημάτων, ενώ στα λιμάνια και στα ρηχά νερά οι ροές από τα συστήματα πρόωσης μπορούν να προκαλέσουν αναμόχλευση και μετακίνηση υλικού του πυθμένα.
Το κρίσιμο επομένως για την Ελλάδα – με το εξαιρετικά μεγάλο μήκος ακτογραμμής, τις χιλιάδες παραλίες, τα ευαίσθητα παράκτια οικοσυστήματα και την ιδιαίτερα έντονη θερινή ακτοπλοϊκή κίνηση – είναι να γνωρίζουμε εάν και σε ποιο βαθμό αυτές οι επιδράσεις παρακολουθούνται συστηματικά.
Γιατί άλλο είναι να υποθέτει κανείς ότι ένα ταχύπλοο προκαλεί περιβαλλοντική ζημιά και εντελώς διαφορετικό να ζητά, με βάση συγκεκριμένα επιστημονικά δεδομένα, να μετρηθεί εάν πράγματι την προκαλεί και σε ποιο βαθμό.
