Υπάρχουν ημερομηνίες που δεν περνούν ποτέ. Δεν γίνονται απλώς μια ακόμη επέτειος στο ημερολόγιο. Παραμένουν μια ανοιχτή πληγή, ένα συλλογικό τραύμα που συνοδεύει όσους το έζησαν και βαραίνει τη συνείδηση μιας ολόκληρης χώρας. Η 23η Ιουλίου 2018 είναι μία από αυτές.
Οκτώ χρόνια μετά, η Ανατολική Αττική εξακολουθεί να μετρά απουσίες. Δεν είναι μόνο οι άνθρωποι που χάθηκαν.
Είναι οι οικογένειες που διαλύθηκαν, τα παιδιά που δεν μεγάλωσαν ποτέ, οι ηλικιωμένοι που δεν πρόλαβαν να σωθούν, οι εγκαυματίες που συνεχίζουν να δίνουν καθημερινά τη δική τους μάχη, οι άνθρωποι που ακόμη ξυπνούν τα βράδια ακούγοντας μέσα τους εκείνον τον αέρα και βλέποντας μπροστά τους τις φλόγες.
Για όσους έζησαν εκείνη τη μέρα, ο χρόνος δεν κύλησε ποτέ πραγματικά. Σταμάτησε σε εκείνο το απόγευμα του Ιουλίου.
Οι τοίχοι των σπιτιών βάφτηκαν ξανά. Οι δρόμοι άνοιξαν. Τα δέντρα άρχισαν να πρασινίζουν. Όμως οι ψυχές όσων έμειναν πίσω εξακολουθούν να κουβαλούν το χρώμα της στάχτης. Ο πόνος δεν έφυγε ποτέ. Απλώς έμαθε να περπατάει δίπλα τους, βουβός και επίμονος.
Είναι εκεί σε κάθε δυνατό άνεμο που θυμίζει εκείνον τον φονικό αέρα, σε κάθε μυρωδιά καμένου ξύλου, σε κάθε βλέμμα προς το βουνό και τη θάλασσα, εκεί όπου γράφτηκαν οι πιο δραματικές στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Η τραγωδία που ξεπέρασε τα όρια ενός τόπου
Η τραγωδία δεν περιορίστηκε ποτέ σε έναν μόνο οικισμό. Η πύρινη λαίλαπα σάρωσε τον Νέο Βουτζά, το Κόκκινο Λιμανάκι, τον Προβάλινθο, την Αμπελούπολη και το Μάτι, αφήνοντας πίσω της νεκρούς, κατεστραμμένα σπίτια, διαλυμένες περιουσίες και μια κοινωνία που αναγκάστηκε να ξαναχτίσει τη ζωή της πάνω στις στάχτες.
Εκείνο το απόγευμα δεν δοκιμάστηκαν μόνο οι αντοχές των κατοίκων. Δοκιμάστηκαν οι θεσμοί, ο κρατικός μηχανισμός, η Πολιτική Προστασία, η ίδια η ικανότητα της Πολιτείας να προστατεύσει τους πολίτες της.
Οκτώ χρόνια αργότερα, η Δικαιοσύνη έχει αποδώσει σοβαρές ευθύνες σε υπηρεσιακά στελέχη που κρίθηκαν ένοχα για πράξεις και παραλείψεις τους. Ωστόσο, για πολλούς συγγενείς των θυμάτων και επιζώντες, η αίσθηση ότι δεν αποδόθηκε ολόκληρη η δικαιοσύνη παραμένει ζωντανή.
Η 23η Ιουλίου δεν είναι μόνο μια τραγωδία του παρελθόντος. Είναι μια διαρκής υπενθύμιση ότι η ανθρώπινη ζωή δεν μπορεί ποτέ να γίνεται θύμα λαθών, παραλείψεων, αδράνειας ή συγκάλυψης.
Η μνήμη δεν εξαντλείται σε μια επιμνημόσυνη δέηση ούτε σε λίγα στεφάνια μπροστά από ένα μνημείο. Είναι υποχρέωση απέναντι σε εκείνους που χάθηκαν και απέναντι στις επόμενες γενιές, ώστε να μην επαναληφθεί ποτέ μια τόσο ανείπωτη καταστροφή.
Οι φύλακες της μνήμης
Κι όμως, μέσα από αυτόν τον αβάσταχτο πόνο γεννήθηκε και κάτι άλλο. Η ελπίδα. Όχι η εύκολη αισιοδοξία, αλλά η ελπίδα που γεννιέται από το πείσμα των ανθρώπων να συνεχίσουν. Από την απόφαση να ξαναφυτευτούν δέντρα εκεί όπου υπήρχε μόνο μαύρο. Να ξαναγεμίσουν οι αυλές παιδικές φωνές. Να ξαναχτιστούν σπίτια, αλλά κυρίως να ξαναχτιστούν ζωές.
Όσοι έμειναν πίσω έγιναν οι φύλακες της μνήμης. Είναι εκείνοι που κουβαλούν τις ιστορίες όσων χάθηκαν, που δεν επιτρέπουν στη λήθη να καλύψει την αλήθεια, που επιμένουν να ζητούν δικαιοσύνη, όχι από εκδίκηση, αλλά από χρέος απέναντι στους ανθρώπους τους.
Γιατί πίσω από κάθε αριθμό υπήρχε ένα πρόσωπο. Ένα παιδί που δεν πρόλαβε να μεγαλώσει. Μια μητέρα. Ένας πατέρας. Μια παππούς. Μια γιαγιά. Ένας άνθρωπος με όνειρα, σχέδια και μια ζωή που διακόπηκε βίαια μέσα σε λίγα λεπτά.
Η ζωή που επιμένει να ανθίζει
Οι φλόγες έσβησαν. Η οδύνη όχι. Αλλά ούτε και η ζωή. Η μεγαλύτερη δικαίωση για όσους χάθηκαν είναι ότι η ζωή εξακολουθεί να ανθίζει πάνω στα καμένα.
Και όσο υπάρχουν άνθρωποι που θυμούνται, που αναζητούν την αλήθεια και που επιμένουν να διεκδικούν δικαιοσύνη, η 23η Ιουλίου 2018 δεν θα γίνει ποτέ μια απλή ημερομηνία της ιστορίας.
Θα παραμένει μια υπόσχεση. Ότι δεν θα ξεχάσουμε. Ότι δεν θα σιωπήσουμε. Και ότι το «ποτέ ξανά» δεν θα είναι ένα σύνθημα της επετείου, αλλά μια διαρκής ευθύνη απέναντι στους 120 ανθρώπους (οι 16 στον ομαδικό τάφο του Κοιμητηρίου της Νέας Μάκρης) που δεν γύρισαν ποτέ στα σπίτια τους και σε όσους συνεχίζουν, οκτώ χρόνια μετά, να ζουν με τις πληγές εκείνης της ημέρας.
