Συμπληρώνονται σήμερα 573 χρόνια από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, την 29η Μαΐου 1453, ένα από τα σημαντικότερα και πλέον συμβολικά γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας, που σήμανε το τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη συλλογική μνήμη του ελληνισμού.
Με αφορμή την επέτειο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι επισημάνσεις του ιστορικού και συγγραφέα Δρ Κωνσταντίνου Τσοπάνη, ο οποίος σε συνέντευξή του στον δημοσιογράφο Κώστα Τσαπάκη φωτίζει άγνωστες ή λιγότερο γνωστές πτυχές της Άλωσης, πέρα από όσα συνήθως διδάσκονται στα σχολικά βιβλία.
Η αυτοκρατορία που είχε ήδη συρρικνωθεί
Όπως επισημαίνει ο Δρ Τσοπάνης, η πτώση της Κωνσταντινούπολης δεν ήταν ένα ξαφνικό γεγονός, αλλά η κατάληξη μιας μακράς πορείας παρακμής. Η άλλοτε πανίσχυρη αυτοκρατορία είχε πλέον περιοριστεί ουσιαστικά στην ίδια την Κωνσταντινούπολη και σε ελάχιστες ακόμη περιοχές, έχοντας χάσει τον έλεγχο των περισσότερων εδαφών της.
Η πρωτεύουσα, αν και διατηρούσε το κύρος και τη λάμψη του παρελθόντος, δεν θύμιζε πλέον την κοσμοπολίτικη μητρόπολη προηγούμενων αιώνων.
Μεγάλα τμήματα της πόλης ήταν αραιοκατοικημένα ή εγκαταλελειμμένα, ενώ οι υπερασπιστές της κατά την τελική πολιορκία δεν ξεπερνούσαν τις επτά χιλιάδες.
Παρά την πολιτιστική άνθηση της εποχής των Παλαιολόγων, η στρατιωτική και πολιτική ισχύς του κράτους είχε πλέον εξαντληθεί.
Το μοιραίο λάθος απέναντι στους Οθωμανούς
Σύμφωνα με τον ιστορικό, ένα από τα μεγαλύτερα λάθη των Βυζαντινών ήταν ότι δεν αντιλήφθηκαν έγκαιρα το μέγεθος της οθωμανικής απειλής.
Οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας, οι οποίοι αυτοπροσδιορίζονταν ως Ρωμαίοι και όχι ως Βυζαντινοί, θεωρούσαν τους Τούρκους ακόμη μία από τις πολλές ανατολικές δυνάμεις που κατά καιρούς είχαν απειλήσει την αυτοκρατορία. Δεν μπόρεσαν να διακρίνουν ότι οι Οθωμανοί διέθεταν πλέον τα χαρακτηριστικά ενός ανερχόμενου και εξαιρετικά οργανωμένου κράτους με σαφείς επεκτατικές φιλοδοξίες.
Ο Δρ Τσοπάνης υπογραμμίζει ότι η ψυχολογική φθορά είχε ξεκινήσει πολύ πριν από την τελική πολιορκία, καθώς μια σειρά στρατιωτικών ηττών είχε κλονίσει το ηθικό των κατοίκων και την πίστη τους στη δυνατότητα επιβίωσης της αυτοκρατορίας.
Τα κανόνια που άλλαξαν την ιστορία
Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης συνδέθηκε άμεσα και με την εξέλιξη της πολεμικής τεχνολογίας.
Τα τεράστια πυροβόλα που χρησιμοποίησε ο Μωάμεθ Β΄ κατάφεραν για πρώτη φορά να προκαλέσουν σοβαρά ρήγματα στα θρυλικά Θεοδοσιανά Τείχη, τα οποία επί περισσότερο από μία χιλιετία είχαν αποκρούσει αμέτρητες επιθέσεις.
Καθοριστικό ρόλο έπαιξαν επίσης επιχειρησιακά λάθη και αδυναμίες στην άμυνα της πόλης, που επέτρεψαν τελικά στους Οθωμανούς να διεισδύσουν στο εσωτερικό της και να σημάνουν το τέλος μιας εποχής.
Παρά τις δραματικές εξελίξεις, οι μαρτυρίες της εποχής περιγράφουν κατοίκους που συνέχιζαν να αναζητούν παρηγοριά και ελπίδα στους ναούς, μέχρι και τις τελευταίες ώρες πριν από την τελική έφοδο.
Ο τελευταίος αυτοκράτορας και ο διαχρονικός συμβολισμός του
Ξεχωριστή θέση στη συνέντευξη κατέχει η μορφή του τελευταίου αυτοκράτορα, Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου.
Ο Δρ Τσοπάνης τον περιγράφει ως το πρόσωπο που προσωποποίησε την ύστατη προσπάθεια διάσωσης της αυτοκρατορίας. Παρότι δεν κατάφερε να αποτρέψει την Άλωση, η επιλογή του να παραμείνει στα τείχη και να πολεμήσει μέχρι τέλους τον κατέστησε σύμβολο αυτοθυσίας και ιστορικής συνέχειας για τους Έλληνες των επόμενων αιώνων.
Γύρω από τον θάνατό του αναπτύχθηκαν δεκάδες θρύλοι, οι οποίοι διατηρήθηκαν ζωντανοί στη λαϊκή παράδοση και συνέβαλαν στη δημιουργία της μορφής του «μαρμαρωμένου βασιλιά», ενός από τους πιο ισχυρούς συμβολισμούς της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Από το ιστορικό γεγονός στη συλλογική μνήμη
Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης δεν αποτέλεσε μόνο το τέλος μιας αυτοκρατορίας. Υπήρξε ταυτόχρονα η αφετηρία μιας νέας ιστορικής πραγματικότητας για τον ελληνισμό.
Όπως επισημαίνει ο Δρ Τσοπάνης, η μνήμη της καταστροφής διατηρήθηκε ζωντανή μέσα από θρήνους, δημοτικά τραγούδια, παραδόσεις και προφητείες που μεταφέρονταν από γενιά σε γενιά σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, από τον Πόντο έως την Κρήτη και την Κύπρο.
Περισσότερο από πέντε αιώνες μετά, η 29η Μαΐου εξακολουθεί να αποτελεί μια ημέρα ιστορικού αναστοχασμού. Μια ημέρα που υπενθυμίζει όχι μόνο το τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αλλά και τη δύναμη της ιστορικής μνήμης να διαμορφώνει την ταυτότητα και τη συνείδηση των λαών μέσα στον χρόνο.
Ακούστε παρακάτω ολόκληρη την εξαιρετική όσο και αποκαλυπτική συνέντευξη που Δρ Κωνσταντίνου Τσοπάνη στον Κώστα Τσαπάκη, που ξεπερνά τα όρια της συμβατικής σχολικής ιστορίας, εμβαθύνοντας σε λιγότερο γνωστές πτυχές του γεγονότος και των συνεπειών του, φωτίζοντας οπτικές που συχνά παραβλέπονται από το ευρύ κοινό:
