Η ασπρόμαυρη φωτογραφία δείχνει έναν ηλικιωμένο άνδρα (σ.σ. επιχρωματισμένο) περικυκλωμένο από Γερμανούς στρατιώτες. Δεν πρόκειται για σκηνή μάχης ούτε για μια τυπική αναμνηστική πόζα. Είναι μια στιγμή καθημερινότητας — ή, ακριβέστερα, η βίαιη διακοπή της.
Από την πρώτη ματιά, η ενδυμασία του γεννά μια ισχυρή υπόθεση: θα μπορούσε να είναι κάτοικος των Μεσογείων Αττικής, ένας από τους αγρότες που επέζησαν κοινωνικά και ενδυματολογικά μέχρι τα τελευταία χρόνια της Κατοχής.
Η εικόνα δεν είναι μεμονωμένη. Ανήκει σε συλλογή Βέλγου συλλέκτη, όπου περιλαμβάνονται και οι γνωστές φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944.
Το στοιχείο αυτό τοποθετεί χρονικά και γεωγραφικά το υλικό στην Αττική — στον χώρο δηλαδή όπου κινούνταν γερμανικές μονάδες που κατέγραφαν τόσο επιχειρήσεις όσο και στιγμιότυπα της καθημερινότητας του πληθυσμού που είχαν υπό έλεγχο.
Σύμφωνα με τα μέχρι τώρα αρχειακά στοιχεία, το φωτογραφικό υλικό αποδίδεται σε αξιωματικό της Βέρμαχτ που υπηρετούσε στο Festungs-Bataillon 1012, μονάδα φρούρησης με έδρα τη Μαλακάσα και αργότερα τα Ίσθμια την περίοδο 1943-1944.
Η μονάδα που δεν «πολεμούσε» στο μέτωπο αλλά μέσα στα χωριά
Τα λεγόμενα Festungs-Bataillone δεν ήταν μονάδες πρώτης γραμμής. Ήταν τάγματα κατοχής. Αποστολή τους ήταν η φρούρηση αξόνων και στρατιωτικών εγκαταστάσεων, αλλά κυρίως ο έλεγχος του χώρου γύρω από αυτά.
Το Festungs-Bataillon 1012 είχε επιχειρησιακή ευθύνη στη ζώνη της ανατολικής Αττικής — Μαρκόπουλο, Κορωπί, Κερατέα, Λαύριο, Καλύβια, Παιανία — δηλαδή τον αγροτικό δακτύλιο γύρω από τα στρατιωτικά αεροδρόμια της Αθήνας.
Εκεί δεν διεξαγόταν πόλεμος ανάμεσα σε στρατούς αλλά πόλεμος επιτήρησης πληθυσμού. Περιπολίες, συλλήψεις, ομηρίες και αντίποινα αποτελούσαν μέρος της καθημερινής λειτουργίας της μονάδας.
Οι ίδιες δυνάμεις εμφανίζονται σε τοπικές καταθέσεις και χρονικά των τελευταίων ημερών της Κατοχής, όταν κατά την υποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων πραγματοποιήθηκαν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στα Μεσόγεια. Στο πλαίσιο αυτών των αντιποίνων εντάσσεται και το Ολοκαύτωμα του Κορωπίου στις 9 Οκτωβρίου 1944.
Έτσι η φωτογραφία δεν είναι απλώς μια σκηνή στρατιωτών με έναν χωρικό. Είναι η εικόνα της κατοχής μέσα στον φυσικό της χώρο: το χωριό.
Η φορεσιά ως ιστορικό τεκμήριο
Το κλειδί της εικόνας είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. Δεν φορά ευρωπαϊκά ρούχα της εποχής αλλά μακρύ πουκάμισο έξω από το παντελόνι, γιλέκο, ζωνάρι, φαρδύ παντελόνι, σκούφο και υφαντό σακούλι στον ώμο. Πρόκειται για ρούχα εργασίας και όχι γιορτής.
Στην Αθήνα ήδη από τη δεκαετία του 1930 οι άνδρες είχαν περάσει στο σακάκι και στο καπέλο ευρωπαϊκού τύπου. Στην αγροτική ενδοχώρα όμως η μετάβαση καθυστέρησε.
Σε κλειστές γεωργικές κοινότητες ο τύπος του ηλικιωμένου γεωργού με την παλαιότερη φορεσιά επιβίωσε μέχρι και τα χρόνια της Κατοχής.
Το ζωνάρι λειτουργούσε πρακτικά, για χρήματα ή μικροεργαλεία, ενώ το σακούλι ήταν καθημερινό μεταφορικό μέσο. Η εικόνα δεν δείχνει παραδοσιακή στολή αλλά άνθρωπο του χωραφιού.
Πού πιθανότατα τραβήχτηκε
Η ενδυμασία από μόνη της δεν αποδεικνύει τόπο, καθώς παρόμοιος τύπος ντυσίματος συναντάται σε πολλές περιοχές της νότιας Ελλάδας μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα.
Ωστόσο η παρουσία γερμανικής περιπόλου και η πεδινή μορφολογία του τοπίου αλλάζουν το πλαίσιο.
Οι συνεχείς περιπολίες της συγκεκριμένης μονάδας γύρω από τα αεροδρόμια της ανατολικής Αττικής καθιστούν ιδιαίτερα πιθανό ότι ο άνδρας καταγράφηκε μέσα στη ζώνη δράσης της, δηλαδή σε κοινότητα των Μεσογείων. Δεν πρόκειται για απομονωμένη ορεινή περιοχή αλλά για αγροτικό χώρο υπό επιτήρηση.
Τι τελικά μας «λέει» η φωτογραφία
Η φωτογραφία δεν αποκαλύπτει την ταυτότητα του ανθρώπου. Αποκαλύπτει όμως τον ρόλο του μέσα στο βλέμμα του κατακτητή. Για τον φακό του Γερμανού αξιωματικού δεν ήταν πρόσωπο αλλά τύπος: ο χωρικός της κατεχόμενης υπαίθρου.
Ένας κόσμος που φαινόταν παλαιός και ακίνητος, λίγες ημέρες πριν βρεθεί στο επίκεντρο της βίας της αποχώρησης. Η φορεσιά γίνεται έτσι ιστορικό στοιχείο — όχι λαογραφικό αλλά πολεμικό.
Πίσω της διακρίνεται το πραγματικό θέμα της φωτογραφίας: όχι ένας αγρότης στα Μεσόγεια, αλλά η ίδια η Κατοχή μέσα στο χωράφι του.
Δείτε παρακάτω τη φωτογραφία όπως δημοσιοποιήθηκε και αποτελεί μία από τις δεκάδες της συλλογής του Βέλγου συλλέκτη που συμφωνήθηκε να έρθουν στην κυριότητα του ελληνικού κράτους:
