Το Λαύριο είναι μια πόλη με βαριά ιστορική κληρονομιά. Η μεταλλευτική και βιομηχανική του διαδρομή, οι εργατικοί αγώνες, η προσφυγιά, η Κατοχή και η παρουσία ανθρώπων που άφησαν το αποτύπωμά τους στην τοπική κοινωνία συνθέτουν μια ταυτότητα που δύσκολα συναντάται αλλού.
Ένα σημαντικό μέρος αυτής της ιστορίας έχει περάσει τα τελευταία χρόνια και στον δημόσιο χώρο, μέσα από μνημεία, γλυπτά και προτομές.
Σε αυτή την προσπάθεια καθοριστική υπήρξε η συμβολή του δημάρχου Λαυρεωτικής Δημήτρη Λουκά, αλλά και συνολικά των δημοτικών αρχών που ηγήθηκε, μέσα από αποφάσεις, εισηγήσεις και παρεμβάσεις που είχαν ως κοινό παρονομαστή τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και την πολιτιστική ανάδειξη της πόλης.
Η επιστροφή του Σερπιέρη στην κεντρική πλατεία
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του ανδριάντα του Ιωάννη Βαπτιστή Σερπιέρη, μιας από τις πιο εμβληματικές μορφές της νεότερης ιστορίας του Λαυρίου.
Το 2003, ύστερα από ενέργειες της τότε δημοτικής αρχής υπό τον Δημήτρη Λουκά, επιτεύχθηκε η επιστροφή του αγάλματος από την Εθνική Πινακοθήκη και η επανατοποθέτησή του στο βάθρο του, στην κεντρική πλατεία της πόλης.
Η παρέμβαση αυτή δεν αντιμετωπίστηκε απλώς ως επιστροφή ενός γλυπτού. Ήταν ουσιαστικά η αποκατάσταση ενός σημαντικού κομματιού της βιομηχανικής ιστορίας του Λαυρίου στον φυσικό του χώρο.
Απέναντι από το κεφάλαιο, οι άνθρωποι των μεταλλείων
Η παρέμβαση στην πλατεία απέκτησε ακόμη ισχυρότερο συμβολισμό λίγο αργότερα.
Στο νότιο τμήμα της, απέναντι από τον Σερπιέρη, τοποθετήθηκε η γλυπτική σύνθεση του Κώστα Βαλσάμη «Οι Μεταλλωρύχοι», σε μεγάλη εκδήλωση παρουσία του τότε Προέδρου της Δημοκρατίας Κωστή Στεφανόπουλου.
Η επιλογή της συγκεκριμένης χωροθέτησης είχε σαφή εννοιολογική διάσταση. Ο Σερπιέρης, ως σύμβολο της επιχειρηματικής και βιομηχανικής ανάπτυξης, απέκτησε απέναντί του τους ανθρώπους που εργάστηκαν στα μεταλλεία και πάνω στους οποίους στηρίχθηκε ένα μεγάλο μέρος αυτής της ανάπτυξης.
Με αυτόν τον τρόπο, η ίδια η πλατεία μετατράπηκε σε μια συμβολική απεικόνιση της ιστορικής σχέσης ανάμεσα στην εργατιά και το κεφάλαιο, χωρίς να αποσιωπά καμία από τις δύο πλευρές της ιστορίας του Λαυρίου.
Η Κατοχή και οι περισσότεροι από 1.000 νεκροί από την πείνα
Η προσπάθεια της δημοτικής αρχής Λουκά να αποτυπωθούν στον δημόσιο χώρο σημαντικές σελίδες της ιστορίας δεν περιορίστηκε στη βιομηχανική περίοδο.
Με εισήγηση του δημάρχου και απόφαση της δημοτικής αρχής τοποθετήθηκε μνημείο της Εθνικής Αντίστασης, συνδεδεμένο παράλληλα με τη μνήμη των περισσότερων από 1.000 ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους από την πείνα κατά τη διάρκεια της Κατοχής.
Πρόκειται για μία από τις πιο οδυνηρές πλευρές της νεότερης ιστορίας της περιοχής και η δημιουργία του μνημείου αποτέλεσε έναν τρόπο να παραμείνει αυτή η μνήμη ορατή στις επόμενες γενιές.
Η θέση των Μικρασιατών στην ιστορία της πόλης
Στο ίδιο πλαίσιο εντάχθηκε και η δημιουργία μνημείου για τους Μικρασιάτες σε κοινόχρηστο χώρο του δήμου.
Και αυτή η παρέμβαση προχώρησε με εισήγηση του Δημήτρη Λουκά και απόφαση της δημοτικής αρχής, αναγνωρίζοντας τη μεγάλη σημασία που είχε ο προσφυγικός ελληνισμός στη διαμόρφωση της κοινωνικής και πολιτιστικής φυσιογνωμίας της περιοχής.
Το μνημείο δεν λειτουργεί απλώς ως αναφορά στη Μικρασιατική Καταστροφή αλλά και ως υπενθύμιση της συμβολής των ανθρώπων που ξεριζώθηκαν και στη συνέχεια έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της τοπικής κοινωνίας.
Προτομές με εθνικό και τοπικό συμβολισμό
Σειρά παρεμβάσεων της δημοτικής αρχής αφορούσε επίσης την τοποθέτηση προτομών σε κοινόχρηστους χώρους.
Με εισήγηση του δημάρχου και σχετικές αποφάσεις τοποθετήθηκε προτομή του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, τιμώντας μια από τις σημαντικότερες μορφές της Ελληνικής Επανάστασης.
Παράλληλα, τοποθετήθηκε προτομή στη μνήμη του γιατρού Διαμαντόπουλου, αναδεικνύοντας και μια διαφορετική διάσταση της ιστορικής μνήμης: εκείνη που αφορά πρόσωπα με προσφορά στην ίδια την τοπική κοινωνία.
Έτσι, η πολιτική των μνημείων δεν περιορίστηκε μόνο στις μεγάλες στιγμές της εθνικής ιστορίας, αλλά έδωσε χώρο και σε ανθρώπους που συνδέθηκαν άμεσα με το Λαύριο και τους κατοίκους του.
Οι δωρεές προς Ποντίους και Κρητικούς
Στη συνολική αυτή προσπάθεια προστέθηκαν και δύο παρεμβάσεις που είχαν διαφορετικό χαρακτήρα, καθώς αφορούσαν προσωπικές δωρεές του Δημήτρη Λουκά προς πολιτιστικούς συλλόγους.
Στον Σύλλογο Ποντίων δωρίστηκε ολόσωμο χάλκινο γλυπτό, ο «Πόντιος Αγωνιστής», το οποίο τοποθετήθηκε σε μαρμάρινο βάθρο στη μνήμη της Γενοκτονίας των Ποντίων. Η αξία του έργου, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν δοθεί, ανέρχεται περίπου στις 25.000 ευρώ.
Αντίστοιχα, στον Σύλλογο Κρητών δωρίστηκε ολόσωμο χάλκινο γλυπτό του Ελευθερίου Βενιζέλου, επίσης τοποθετημένο σε μαρμάρινο βάθρο, αξίας περίπου 20.000 ευρώ.
Οι δύο αυτές δωρεές συμπλήρωσαν τις θεσμικές παρεμβάσεις του Δήμου, προσθέτοντας στον δημόσιο χώρο αναφορές σε δύο ακόμη σημαντικά κομμάτια της ιστορικής και πολιτιστικής μνήμης.
Μια συλλογική δημοτική πολιτική για την ιστορική μνήμη
Το ενδιαφέρον στην περίπτωση του Λαυρίου δεν βρίσκεται μόνο στον αριθμό των μνημείων αλλά κυρίως στη διαφορετικότητα όσων αυτά εκπροσωπούν.
Σερπιέρης και μεταλλωρύχοι, Εθνική Αντίσταση και θύματα της Κατοχής, Μικρασιάτες, Πόντιοι, Κολοκοτρώνης, Βενιζέλος και άνθρωποι της τοπικής κοινωνίας συνθέτουν ένα πολύπλευρο ιστορικό αφήγημα.
Πίσω από αρκετές από αυτές τις παρεμβάσεις υπάρχει η προσωπική συμβολή και οι εισηγήσεις του Δημήτρη Λουκά. Ταυτόχρονα, όμως, υπάρχει και η θεσμική διάσταση των αποφάσεων που ελήφθησαν από τις δημοτικές αρχές των οποίων ηγήθηκε, καθώς τέτοιου είδους επιλογές αποτελούν προϊόν συλλογικής δημοτικής λειτουργίας και όχι έργο ενός μόνο προσώπου.
Αυτό ακριβώς είναι που διαμορφώνει τελικά μια συνεκτική εικόνα: μια διαχρονική προσπάθεια της δημοτικής αρχής Λουκά να χρησιμοποιήσει τον δημόσιο χώρο όχι μόνο για την καθημερινότητα της πόλης, αλλά και ως χώρο πολιτισμού, ιστορίας και συλλογικής μνήμης.
Σε μια πόλη όπως το Λαύριο, όπου κάθε εποχή έχει αφήσει έντονα τα σημάδια της, αυτή η επιλογή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Γιατί η ιστορία δεν παραμένει κλεισμένη στα αρχεία, αλλά βρίσκεται μπροστά στα μάτια των κατοίκων και των επισκεπτών, αποτελώντας ζωντανό κομμάτι της ίδιας της πόλης.
