Κάθε χρόνο, απέναντι από τη νήσο Πάτροκλο, στον τόπο όπου βυθίστηκε το φορτηγό πλοίο Oria τον Φεβρουάριο του 1944, πραγματοποιείται μνημόσυνο για τους χιλιάδες Ιταλούς στρατιώτες που χάθηκαν στα παγωμένα νερά του Σαρωνικού.
Το ναυάγιο θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα της Μεσογείου κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς περισσότεροι από 4.000 άνθρωποι πνίγηκαν όταν το πλοίο, που μετέφερε Ιταλούς αιχμαλώτους μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, προσέκρουσε στα βράχια μέσα σε σφοδρή κακοκαιρία.
Η τελετή μνήμης προκαλεί εδώ και χρόνια αντιδράσεις σε πλήθος πολιτών και απογόνων θυμάτων της Κατοχής, κυρίως στα Δωδεκάνησα, όπου η ιταλική παρουσία δεν συνδέεται μόνο με την τραγωδία του Oria, αλλά και με δεκαετίες καταπίεσης, διώξεων και βίαιου αφελληνισμού των νησιών.
Για πολλούς Δωδεκανήσιους, η εικόνα ενός επίσημου μνημοσύνου για Ιταλούς στρατιωτικούς ξυπνά επώδυνες ιστορικές μνήμες.
Και αυτό γιατί πίσω από την ανθρώπινη διάσταση του ναυαγίου παραμένει ζωντανή η μνήμη της φασιστικής κατοχής, των απαγορεύσεων της ελληνικής γλώσσας, των διώξεων ιερέων και δασκάλων και του συστηματικού φακελώματος όσων αντιστέκονταν στο καθεστώς.
Τα αρχεία που φωτίζουν την κατοχή
Αυτές ακριβώς οι σκοτεινές πτυχές της ιστορίας αποτυπώνονται σήμερα στα Γενικά Αρχεία του Κράτους στη Ρόδο, μέσα στη Μεσαιωνική Πόλη.
Εκεί φυλάσσεται ένα τεράστιο αρχειακό σύνολο που καταγράφει αιώνες ιστορίας των Δωδεκανήσων, από τους Ιππότες και την Οθωμανική περίοδο έως την ιταλική κατοχή και την ενσωμάτωση των νησιών στην Ελλάδα.
Ιδιαίτερο βάρος έχει το αρχείο της Ιταλικής Διοίκησης της Δωδεκανήσου (1912-1943), που θεωρείται ένα από τα πληρέστερα αποικιακά αρχεία της Μεσογείου.
Χειρόγραφα, αστυνομικές αναφορές, διοικητικά έγγραφα και προσωπικοί φάκελοι αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησε το φασιστικό καθεστώς στα νησιά.
Όπως εξηγεί η προϊσταμένη των Γενικών Αρχείων του Κράτους – Τμήμα Ρόδου, Ειρήνη Τόλιου, τα έγγραφα αυτά αποτυπώνουν όχι μόνο τη διοικητική λειτουργία της ιταλικής εξουσίας αλλά και την καθημερινότητα των τοπικών κοινωνιών μέσα σε ένα ασφυκτικό καθεστώς ελέγχου.
Το φακέλωμα των Δωδεκανησίων
Από τα πιο αποκαλυπτικά αρχεία είναι εκείνο της ιταλικής αστυνομίας Pubblica Sicurezza, που καλύπτει την περίοδο 1932-1943. Περίπου 800 δέσμες φακέλων περιλαμβάνουν στοιχεία για χιλιάδες Δωδεκανήσιους που θεωρούνταν ύποπτοι ή «αντιφρονούντες».
Στους φακέλους καταγράφονται πολίτες που δεν συμβιβάστηκαν με το καθεστώς, ιερείς που κρατούσαν ζωντανή την ελληνική γλώσσα και δάσκαλοι που δίδασκαν κρυφά ελληνικά, παρά τις απαγορεύσεις των ιταλικών αρχών.
Οι αναφορές της ιταλικής ασφάλειας φτάνουν σε εντυπωσιακές λεπτομέρειες: κοινωνικές σχέσεις, πολιτικές απόψεις, επαγγελματικές δραστηριότητες και παρακολουθήσεις ανθρώπων που κρίνονταν επικίνδυνοι για το καθεστώς.
Αυτά τα ντοκουμέντα εξηγούν γιατί πολλοί αντιμετωπίζουν με επιφυλακτικότητα ή και δυσφορία τις εκδηλώσεις μνήμης για τους Ιταλούς στρατιώτες του Oria.
Όχι επειδή αμφισβητούν την ανθρώπινη τραγωδία του ναυαγίου, αλλά επειδή θεωρούν ότι δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το ιστορικό βάρος της κατοχής που προηγήθηκε στα Δωδεκάνησα.
Η λεπτή γραμμή της ιστορικής μνήμης
Η τραγωδία του Oria παραμένει αναμφίβολα ένα από τα πιο πολύνεκρα ναυάγια του πολέμου. Ωστόσο, στα Δωδεκάνησα, η μνήμη των νεκρών Ιταλών συναντά αναπόφευκτα τη μνήμη όσων έζησαν υπό το φασιστικό καθεστώς.
Και ίσως γι’ αυτό τα κιτρινισμένα έγγραφα στα αρχεία της Ρόδου αποκτούν σήμερα ακόμη μεγαλύτερη σημασία: γιατί υπενθυμίζουν ότι η ιστορική μνήμη δεν είναι ποτέ μονοδιάστατη. Περιλαμβάνει ταυτόχρονα τον ανθρώπινο πόνο, αλλά και την ανάγκη να μην ξεχνιούνται οι συνθήκες μέσα στις οποίες αυτός γεννήθηκε.
Η επιχρωματισμένη φωτογραφία προέρχεται από το αρχείο του Ιδρύματος της Βουλής
