Όταν οι καταναλωτές αγοράζουν φρέσκο λαβράκι ή τσιπούρα από το σούπερ μάρκετ ή τα δοκιμάζουν σε μια ψαροταβέρνα, σπάνια σκέφτονται πού και πώς μεγάλωσαν αυτά τα ψάρια.

Πίσω όμως από το καθημερινό αυτό προϊόν βρίσκεται ένας από τους πιο δυναμικούς εξαγωγικούς κλάδους της ελληνικής οικονομίας: η υδατοκαλλιέργεια.

Σε άρθρο του, ο Εμμανουήλ Μαλανδράκης, επίκουρος καθηγητής στο Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Υδροβιολογίας του Τμήματος Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, επιχειρεί να φωτίσει τις προκλήσεις αλλά και τη σημασία του κλάδου, εξηγώντας γιατί η οργάνωση του θαλάσσιου χώρου αποτελεί κρίσιμο ζήτημα τόσο για την παραγωγή όσο και για τους καταναλωτές.

Ένας δυναμικός κλάδος της ελληνικής οικονομίας

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στους βασικούς παραγωγούς ψαριών υδατοκαλλιέργειας στην Ευρώπη, αξιοποιώντας μια σειρά από φυσικά πλεονεκτήματα, όπως η εκτεταμένη ακτογραμμή, τα πολυάριθμα νησιά, το ήπιο κλίμα και τα καθαρά νερά.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, μάλιστα, η υδατοκαλλιέργεια αποτελεί τον ταχύτερα αναπτυσσόμενο κλάδο παραγωγής τροφίμων ζωικής προέλευσης.

Τα ψάρια που προέρχονται από μονάδες εκτροφής δεν αποτελούν απλώς μια ακόμη διατροφική επιλογή. Συμβάλλουν στη μείωση της πίεσης στους άγριους πληθυσμούς ψαριών, ενώ προσφέρουν μια προσιτή πηγή πρωτεΐνης υψηλής θρεπτικής αξίας.

Το κρίσιμο ζήτημα της χωροταξίας

Σύμφωνα με τον ίδιο, ο κλάδος βρίσκεται σήμερα μπροστά σε μια κρίσιμη πρόκληση: τη σωστή οργάνωση του θαλάσσιου χώρου όπου αναπτύσσονται οι μονάδες εκτροφής.

Η λεγόμενη χωροταξία των υδατοκαλλιεργειών δεν αφορά μόνο τις επιχειρήσεις ή την πολιτεία, αλλά επηρεάζει άμεσα και τους καταναλωτές.

Όπως επισημαίνει, η χωροταξική οργάνωση έχει τρία βασικά οφέλη. Πρώτον, συνδέεται άμεσα με την ποιότητα των ψαριών που φτάνουν στο τραπέζι μας.

Όταν οι μονάδες εγκαθίστανται σε περιοχές με κατάλληλα χαρακτηριστικά νερού και ευνοϊκές συνθήκες, τα ψάρια μεγαλώνουν σε υγιές περιβάλλον, γεγονός που βελτιώνει τη γεύση και τη θρεπτική τους αξία.

Προστασία περιβάλλοντος και ποιότητα προϊόντος

Δεύτερον, ένας σωστός χωροταξικός σχεδιασμός συμβάλλει στην προστασία του θαλάσσιου οικοσυστήματος.

Οι καλά οργανωμένες μονάδες λειτουργούν με σεβασμό στη φέρουσα ικανότητα της περιοχής, περιορίζοντας την επιβάρυνση των θαλασσών και διασφαλίζοντας ότι η παραγωγή τροφίμων δεν γίνεται εις βάρος του περιβάλλοντος.

Τρίτον, η σωστή χωροθέτηση βοηθά και στην αποδοχή των μονάδων από τις τοπικές κοινωνίες.

Όταν οι κάτοικοι συμμετέχουν στις αποφάσεις για την εγκατάσταση και λειτουργία των υδατοκαλλιεργειών, περιορίζονται οι συγκρούσεις και ενισχύεται το κλίμα εμπιστοσύνης.

Η πίεση της κλιματικής αλλαγής

Την ίδια στιγμή, η κλιματική αλλαγή δημιουργεί νέες πιέσεις στον κλάδο. Η άνοδος της θερμοκρασίας της θάλασσας, η οξίνιση των υδάτων και τα ολοένα συχνότερα ακραία καιρικά φαινόμενα επηρεάζουν άμεσα τις μονάδες εκτροφής.

Οι υψηλές θερμοκρασίες μπορεί να αυξήσουν τη θνησιμότητα των ψαριών ή να ευνοήσουν την εμφάνιση ασθενειών, ενώ οι ισχυρές κακοκαιρίες προκαλούν ζημιές στις εγκαταστάσεις και αυξάνουν το κόστος παραγωγής.

Αν οι προκλήσεις αυτές δεν αντιμετωπιστούν, δεν αποκλείεται στο μέλλον να υπάρξει μείωση της ελληνικής παραγωγής, αύξηση των τιμών και μεγαλύτερη εξάρτηση από εισαγόμενα προϊόντα — σε έναν κλάδο που μέχρι σήμερα εμφανίζει θετικό εμπορικό ισοζύγιο.

Το ζήτημα της κοινωνικής αποδοχής

Ο κ. Μαλανδράκης επισημαίνει επίσης ότι η κοινωνική αποδοχή των υδατοκαλλιεργειών παραμένει περιορισμένη στην Ελλάδα. Σε αρκετές περιοχές, οι τοπικές κοινωνίες αντιμετωπίζουν τις μονάδες με καχυποψία, φοβούμενες περιβαλλοντικές επιπτώσεις ή αλλοίωση του τοπίου.

Για να αλλάξει αυτή η εικόνα, όπως σημειώνει, απαιτείται καλύτερη ενημέρωση, συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στις αποφάσεις αλλά και αυστηρός έλεγχος της παραγωγικής διαδικασίας.

Βιώσιμη ανάπτυξη και ρόλος των καταναλωτών

Η χώρα έχει θέσει ως στόχο μια υδατοκαλλιέργεια περιβαλλοντικά υπεύθυνη και κοινωνικά αποδεκτή, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και της στρατηγικής «Από το αγρόκτημα στο πιάτο», που προωθούν βιώσιμα συστήματα παραγωγής τροφίμων.

Σε αυτό το πλαίσιο, καταλήγει ο πανεπιστημιακός, οι καταναλωτές δεν πρέπει να είναι απλοί παρατηρητές. Μπορούν να επιλέγουν ψάρια υδατοκαλλιέργειας από πιστοποιημένους παραγωγούς, να ενημερώνονται για την προέλευση των προϊόντων και να στηρίζουν πολιτικές που προωθούν τη βιώσιμη ανάπτυξη.

«Η θάλασσα είναι ένα κοινό αγαθό», τονίζει, υπογραμμίζοντας ότι η βιώσιμη παραγωγή τροφής και η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος αποτελούν ευθύνη που τελικά αφορά όλους.