Μια μικρή φράση στον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης μπορεί να κρύβει μια μεγάλη πολιτική μετατόπιση ευθύνης. Το λεγόμενο «τεκμήριο καθημερινότητας» δίνει στους δήμους τη δυνατότητα να μπουν σε πεδία που μέχρι σήμερα έμεναν διοικητικά ορφανά.
Στα χαρτιά, πρόκειται για περισσότερη ελευθερία κινήσεων. Στην πράξη, όμως, μπορεί να εξελιχθεί σε μια δύσκολη παγίδα για κάθε δήμαρχο: ή αναλαμβάνει το πρόβλημα και μαζί το κόστος ή εξηγεί γιατί δεν το ανέλαβε.
Η ρύθμιση περιλαμβάνεται στο άρθρο 317 του Ν. 5314/2026 και αφορά ζητήματα δημόσιας υγείας, κοινωνικής προστασίας, διά βίου μάθησης και φυσικού, αρχιτεκτονικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος.
Τι αλλάζει στην πράξη
Μέχρι σήμερα, όταν ένα ζήτημα δεν ανήκε ξεκάθαρα σε έναν δήμο, η πιο συνηθισμένη απάντηση ήταν η γνωστή: «δεν είναι αρμοδιότητά μας». Το νέο πλαίσιο βάζει πλέον έναν αστερίσκο δίπλα σε αυτή τη φράση.
Εάν υπάρχει πραγματικό διοικητικό κενό, ο δήμος μπορεί να ζητήσει να αναλάβει ο ίδιος την αρμοδιότητα. Αυτό σημαίνει ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, η συζήτηση μετακινείται από το «δεν μπορώ» στο «γιατί δεν ζήτησα να μπορώ».
Ο νόμος δεν επιτρέπει βέβαια στους δήμους να μπαίνουν παντού. Εάν μια αρμοδιότητα ανήκει ήδη ρητά σε Περιφέρεια, υπουργείο, Δασαρχείο ή άλλο δημόσιο φορέα, το τεκμήριο καθημερινότητας δεν εφαρμόζεται.
Γι’ αυτό και η μεταφορά μαθητών, για παράδειγμα, δεν αποτελεί τέτοια περίπτωση. Η συγκεκριμένη αρμοδιότητα είναι ήδη θεσμικά αποδομένη στην Περιφέρεια.
Οι «γκρίζες ζώνες»
Το νέο εργαλείο στοχεύει κυρίως στα προβλήματα που βρίσκονται ανάμεσα στις αρμοδιότητες διαφορετικών φορέων ή δεν έχουν ανατεθεί ρητά πουθενά. Εκεί δηλαδή όπου επί χρόνια ο πολίτης άκουγε το γνωστό διοικητικό «πηγαίνετε αλλού».
Τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να αφορούν συμπληρωματικές υπηρεσίες υγείας, νέες κοινωνικές δράσεις, πρωτοβουλίες για ηλικιωμένους ή ΑμεΑ, δράσεις τοπικού περιβάλλοντος ή άλλες ανάγκες που δεν καλύπτονται ρητά από άλλο φορέα.
Δεν σημαίνει ότι όλες αυτές οι δράσεις μεταφέρονται αυτόματα στους δήμους. Σημαίνει όμως ότι ανοίγει θεσμικά η πόρτα για να τις ζητήσουν.
Τρεις μήνες και μετά σιωπηρή έγκριση
Ο δήμος μπορεί να απευθυνθεί στο αρμόδιο υπουργείο και να ζητήσει να αναλάβει μια νέα αρμοδιότητα. Το υπουργείο έχει τρεις μήνες να απαντήσει και, εάν δεν το κάνει, η έγκριση θεωρείται ότι έχει δοθεί.
Ακολουθεί απόφαση του δημοτικού συμβουλίου, η οποία ορίζει πώς θα ασκηθεί η νέα αρμοδιότητα. Η απόφαση αυτή περνά από έλεγχο νομιμότητας.
Σε πρώτη ανάγνωση, όλα αυτά μοιάζουν με αποκέντρωση. Το ερώτημα όμως που καίει είναι πολύ πιο απλό: με ποια λεφτά;
Η αρμοδιότητα μπορεί να έρθει χωρίς το πορτοφόλι
Η ίδια η έκθεση που συνόδευσε τον νόμο αναγνωρίζει ότι μπορεί να υπάρξει «ενδεχόμενη δαπάνη των δήμων» από την ανάληψη και άσκηση των νέων αρμοδιοτήτων.
Αυτό σημαίνει ότι ο δήμος μπορεί να πάρει το δικαίωμα να λύσει ένα πρόβλημα, χωρίς να είναι δεδομένο ότι θα πάρει μαζί και τα χρήματα, το προσωπικό ή τις υποδομές που απαιτούνται.
Και εδώ ακριβώς αρχίζει η πολιτική πίεση. Γιατί ο δήμαρχος καλείται να αποφασίσει αν θα φορτωθεί μια νέα λειτουργία που μπορεί να κοστίζει, χωρίς να γνωρίζει αν θα υπάρξει αντίστοιχη στήριξη από το κράτος.
Αν την πάρεις, πληρώνεις – αν δεν την πάρεις, εξηγείς
Αν ο δήμος αναλάβει τη νέα αρμοδιότητα, αναλαμβάνει μαζί το κόστος, την οργάνωση και την ευθύνη του αποτελέσματος. Αν δεν την αναλάβει, ανοίγει πλέον ένα νέο πολιτικό μέτωπο.
Ο δημότης, η αντιπολίτευση ή ακόμη και η κεντρική διοίκηση μπορούν να ρωτήσουν: «Αφού είχες τη δυνατότητα να το ζητήσεις, γιατί δεν το έκανες;»
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο μια προαιρετική νομική δυνατότητα μπορεί να μετατραπεί σε πραγματική πολιτική πίεση. Όχι επειδή ο νόμος υποχρεώνει τον δήμαρχο, αλλά επειδή αλλάζει το μέτρο με το οποίο μπορεί να κριθεί.
Από το «δεν είναι αρμοδιότητά μας» στο «γιατί δεν την πήρατε;»
Η αλλαγή είναι ουσιαστική και για την καθημερινή πολιτική αντιπαράθεση. Μέχρι σήμερα το «δεν είναι αρμοδιότητά μας» μπορούσε να κλείσει αρκετές συζητήσεις.
Τώρα, όταν υπάρχει διοικητικό κενό, μπορεί να ακολουθήσει η επόμενη ερώτηση: «Και γιατί δεν ζητήσατε να γίνει αρμοδιότητά σας;»
Έτσι, το κράτος δεν μεταφέρει υποχρεωτικά την αρμοδιότητα στον δήμο. Του δίνει όμως το θεσμικό εργαλείο να την πάρει, αφήνοντας τον δήμαρχο εκτεθειμένο στην πολιτική πίεση αν επιλέξει να μην το κάνει.
Η πολιτική πίεση περνά στον δήμαρχο
Το κράτος βρίσκεται πάντα πιο μακριά από το καθημερινό παράπονο. Ο δήμαρχος, αντίθετα, είναι αυτός που θα το ακούσει στο δημοτικό συμβούλιο, στη γειτονιά, στο τηλέφωνο και στα κοινωνικά δίκτυα.
Αυτό σημαίνει ότι το τεκμήριο καθημερινότητας μπορεί να μεταφέρει προς τα κάτω όχι μόνο δυνατότητες, αλλά και πολιτικό κόστος. Το πρόβλημα μπορεί να παραμένει άλυτο, αλλά πλέον κάποιος πολύ κοντινότερος στον πολίτη θα πρέπει να εξηγεί γιατί.
Και κάπου εδώ βρίσκεται η παγίδα. Το κράτος μπορεί να μην επιβάλλει τίποτα, αλλά ο δήμαρχος μπορεί να βρεθεί σε θέση όπου η αδράνεια θα είναι πολύ δυσκολότερο να δικαιολογηθεί.
Εργαλείο ή άλλοθι;
Υπάρχει, βέβαια, και η θετική όψη. Ένας δραστήριος — και κυρίως οικονομικά εύρωστος — δήμος μπορεί να αξιοποιήσει το τεκμήριο καθημερινότητας για να καλύψει κενά και να δώσει λύσεις εκεί όπου μέχρι σήμερα οι πολίτες χάνονταν ανάμεσα σε υπηρεσίες και αρμοδιότητες.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν ένας οικονομικά ασθενέστερος δήμος καλείται να κάνει το ίδιο χωρίς επαρκές προσωπικό, υποδομές και εξασφαλισμένη χρηματοδότηση. Τότε δημιουργείται ο κίνδυνος οι δυνατότητες των δημοτών να εξαρτώνται ακόμη περισσότερο από την οικονομική ισχύ του δήμου στον οποίο έτυχε να κατοικούν.
Έτσι, μια ρύθμιση που θεωρητικά ενισχύει την αποκέντρωση μπορεί στην πράξη να μεγαλώσει τις ανισότητες μεταξύ «ισχυρών» και πιο αδύναμων δήμων. Και χωρίς σαφείς πόρους, το τεκμήριο καθημερινότητας κινδυνεύει να λειτουργήσει λιγότερο ως εργαλείο ενίσχυσης της Αυτοδιοίκησης και περισσότερο ως άλλοθι μεταφοράς ευθυνών προς αυτήν.
Η ουσία πίσω από τις δύο λέξεις
Το «τεκμήριο καθημερινότητας» ακούγεται τεχνικό και σχεδόν ουδέτερο. Στην πραγματικότητα, μπορεί να αλλάξει την πολιτική σχέση ανάμεσα σε κράτος, δήμους και πολίτες.
Ο δήμαρχος αποκτά περισσότερες επιλογές. Μαζί όμως αποκτά και περισσότερες πιθανότητες να βρεθεί στο στόχαστρο επειδή δεν τις χρησιμοποίησε.
Και αυτό είναι ίσως το πραγματικό βάρος της νέας ρύθμισης: ο δήμος μπορεί να μην είναι υποχρεωμένος να αναλάβει, αλλά πολιτικά μπορεί να βρεθεί να απολογείται επειδή δεν το έκανε.
