Σε νέα διοικητική κρίση οδηγείται το ζήτημα της οικονομικής αποκατάστασης των προσφευγόντων για τη δέσμευση του Πατρόκλου, του γνωστού Γαϊδουρονησίου απέναντι από τις ακτές της Λαυρεωτικής.

Το Συμβούλιο της Επικρατείας δέχθηκε εν μέρει την αίτησή τους, κρίνοντας ότι η Διοίκηση όφειλε να εξετάσει τα αιτήματα αποζημίωσης, απαλλοτρίωσης ή απευθείας εξαγοράς του ακινήτου.

Η απόφαση δεν δίνει άδεια για ξενοδοχεία, τουριστικές εγκαταστάσεις ή άλλες κατασκευές. Το καθεστώς απόλυτης προστασίας παραμένει, ενώ η δικαστική εξέλιξη αφορά το κατά πόσον οι περιορισμοί δημιουργούν υποχρέωση οικονομικής αποκατάστασης και με ποιον τρόπο.

Στην υπόθεση παρέστη για τον πρώτο αιτούντα ο διακεκριμένος νομικός Δρ Απόστολος Παπακωνσταντίνου. Η μερική αποδοχή της προσφυγής αποτελεί σημαντικό αποτέλεσμα της νομικής διεκδίκησης, καθώς υποχρεώνει τη Διοίκηση να αντιμετωπίσει ένα αίτημα που είχε αφήσει αναπάντητο.

Ένα νησί με διαδοχικούς περιορισμούς

Ο Πάτροκλος υπάγεται εδώ και δεκαετίες σε ιδιαίτερα αυστηρό καθεστώς προστασίας, λόγω των αρχαιοτήτων και του τοπίου του. Το 1983 χαρακτηρίστηκε αρχαιολογικός χώρος, ιστορικός τόπος και τόπος ιδιαίτερου φυσικού κάλλους.

Στο νησί σώζονται, μεταξύ άλλων, κατάλοιπα αρχαίας οχύρωσης, κτισμάτων και εγκαταστάσεων, ενώ καταγράφονται και ίχνη προϊστορικού οικισμού. Η προστασία του συνδέεται επίσης με την εικόνα του ευρύτερου τοπίου του Σουνίου.

Το 1995 ολόκληρο το νησί χαρακτηρίστηκε Ζώνη Α΄ απόλυτης προστασίας, με απαγόρευση δόμησης και κατασκευών. Ακολούθησαν πρόσθετες ρυθμίσεις προστασίας, ενώ το 2014 θεσπίστηκε απαγόρευση συναλλαγών για την απόκτηση δικαιωμάτων σε ιδιωτικά νησιά που αποτελούν αρχαιολογικές ζώνες, η οποία εμπόδισε και τη σχεδιαζόμενη μεταβίβαση του Πατρόκλου.

Οι προσφεύγοντες υποστήριξαν ότι οι διαδοχικές δεσμεύσεις είχαν ουσιαστικά αδρανοποιήσει την περιουσία τους. Ζήτησαν να αρθούν ή να περιοριστούν τα μέτρα και, εναλλακτικά, να αποζημιωθούν ή να αποκτήσει το κράτος το ακίνητο μέσω απαλλοτρίωσης ή εξαγοράς.

Γιατί το κράτος υποχρεώνεται να απαντήσει

Το κρίσιμο σημείο της απόφασης είναι ότι η Διοίκηση δεν μπορούσε να αφήσει χωρίς εξέταση το αίτημα οικονομικής αποκατάστασης. Το δικαστήριο έκρινε ότι είχαν υποβληθεί κατ’ αρχήν επαρκή στοιχεία, όπως τίτλοι, δικαστικές αποφάσεις, τοπογραφικό και εκτιμήσεις αξίας, ώστε να κινηθεί η σχετική διαδικασία.

Η σιωπή της Διοίκησης χαρακτηρίστηκε «παράλειψη οφειλόμενης ενέργειας». Με απλά λόγια, οι αρμόδιες υπηρεσίες παρέλειψαν να κάνουν κάτι που είχαν νομική υποχρέωση να κάνουν: να εξετάσουν την αίτηση και να αποφασίσουν αν και σε ποιον βαθμό δικαιολογείται η ικανοποίησή της.

Η συλλογιστική του ΣτΕ συνδέει την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς με την προστασία της ιδιοκτησίας. Το κράτος μπορεί να επιβάλλει αυστηρούς περιορισμούς για τη διαφύλαξη των αρχαιοτήτων, αλλά όταν αυτοί περιορίζουν ουσιωδώς τη νόμιμη χρήση ενός ακινήτου, μπορεί να ανακύπτει υποχρέωση αποζημίωσης ή, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, απαλλοτρίωσης.

Ωστόσο, το δικαστήριο δεν επιδίκασε συγκεκριμένο ποσό ούτε διέταξε την άμεση αγορά του νησιού. Επέστρεψε την υπόθεση στη Διοίκηση για νέα, νόμιμη κρίση.

Η τουριστική επιθυμία δεν αρκεί για δικαίωμα δόμησης

Ιδιαίτερη σημασία έχει η επισήμανση ότι η πρόθεση των ιδιοκτητών για τουριστική αξιοποίηση δεν αποδεικνύει από μόνη της πως αυτή επιτρεπόταν νομικά. Η θέση, η μορφολογία και η εγγύτητα του νησιού στην Αθήνα δεν αρκούν για να θεμελιώσουν δικαίωμα δημιουργίας τουριστικών εγκαταστάσεων.

Για την εξέταση της αποζημίωσης πρέπει να αποσαφηνιστεί ποιες χρήσεις ήταν νόμιμα δυνατές και πόσο περιορίστηκαν από τα μέτρα αρχαιολογικής προστασίας. Θα πρέπει επίσης να συνεκτιμηθούν άλλες δεσμεύσεις, μεταξύ αυτών όσες ενδεχομένως απορρέουν από τη δασική νομοθεσία.

Έτσι, η απόφαση διατηρεί κλειστό τον δρόμο της τουριστικής δόμησης, αλλά υποχρεώνει το κράτος να εξετάσει τις οικονομικές συνέπειες των περιορισμών για τους προσφεύγοντες. Η επόμενη κρίσιμη απόφαση ανήκει πλέον στη Διοίκηση: αν οφείλεται οικονομική αποκατάσταση, σε ποια έκταση και με ποια μορφή.