Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η δημοσιογραφία καλείται να ενημερώσει. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου κάποιοι επιχειρούν να εμφανίσουν ως πραγματικότητα γεγονότα που ουδέποτε συνέβησαν, εκμεταλλευόμενοι την ταχύτητα με την οποία διαδίδεται σήμερα η πληροφορία.

Το πρόσφατο δημοσίευμα περί δήθεν ανθρωποκτονίας στην Κερατέα, η οποία υποτίθεται ότι προκλήθηκε έπειτα από καβγά για ένα τσιγάρο, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς μια ανυπόστατη πληροφορία μπορεί να μετατραπεί σε ψευδή είδηση και να προκαλέσει αναστάτωση σε μια ολόκληρη τοπική κοινωνία.

Το πλέον σοβαρό στοιχείο της υπόθεσης δεν είναι μόνο ότι ουδέποτε σημειώθηκε το περιστατικό που περιγραφόταν με δραματικές λεπτομέρειες, αλλά ότι παρουσιάστηκε ως πραγματικό γεγονός, με αναφορές σε θύμα, δράστη, αστυνομικές έρευνες, δικογραφίες και ποινικές κατηγορίες.

Όλα αυτά για μια υπόθεση που, σύμφωνα με αστυνομικές πηγές, δεν συνέβη ποτέ.

Ακόμη πιο προβληματικό είναι το γεγονός ότι η συγκεκριμένη «είδηση» αναπαράχθηκε και από τοπικό μέσο ενημέρωσης, αποκτώντας έτσι μεγαλύτερη διάχυση και ενισχύοντας την εντύπωση ότι επρόκειτο για πραγματικό γεγονός.

Όταν μια ψευδής είδηση πλήττει μια ολόκληρη κοινωνία

Το αποτέλεσμα ήταν να προκληθεί εύλογη ανησυχία σε κατοίκους της Κερατέας, οι οποίοι αναζητούσαν πληροφορίες για ένα έγκλημα που υπήρχε μόνο στις σελίδες ορισμένων ιστοσελίδων.

Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς τις συνέπειες που μπορεί να έχει η διασπορά τέτοιων κατασκευασμένων ειδήσεων.

Πέρα από τη σύγχυση και την αναστάτωση που προκαλούν, είναι δυνατόν να δημιουργήσουν στρεβλές εντυπώσεις για μια περιοχή, τους κατοίκους της, την καθημερινότητά της, την ασφάλειά της, ακόμη και για πρόσωπα ή φορείς που δραστηριοποιούνται σε αυτήν.

Ανεξάρτητα από τα κίνητρα όσων επιλέγουν να διακινούν τέτοιου είδους πληροφορίες, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι η αδικαιολόγητη δυσφήμιση μιας τοπικής κοινωνίας και η δημιουργία μιας αρνητικής εικόνας που δεν βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα.

Και όταν μια περιοχή εμφανίζεται αδίκως ως τόπος εγκληματικότητας ή κοινωνικής έντασης, οι συνέπειες δεν περιορίζονται στην ενημέρωση.

Επηρεάζουν την εικόνα της, την κοινωνική της συνοχή και πολλές φορές την αντίληψη που διαμορφώνουν τρίτοι για αυτήν.

Η δημοσιογραφία δεν έχει καμία σχέση με την κατασκευή γεγονότων

Η υπόθεση αυτή επαναφέρει στο προσκήνιο ένα θεμελιώδες ζήτημα: η δημοσιογραφία δεν είναι λογοτεχνία και η ενημέρωση δεν είναι πεδίο ασκήσεων φαντασίας.

Η διασταύρωση των πληροφοριών δεν αποτελεί τυπική διαδικασία αλλά βασική υποχρέωση κάθε μέσου που επιθυμεί να υπηρετεί την ενημέρωση και να σέβεται το κοινό του.

Όταν δημοσιεύονται ανύπαρκτα εγκλήματα, ανύπαρκτοι δράστες και ανύπαρκτες αστυνομικές έρευνες, δεν πρόκειται απλώς για δημοσιογραφικό σφάλμα.

Πρόκειται για πρακτικές που βρίσκονται έξω από τα όρια της δημοσιογραφίας.

Όσοι επινοούν γεγονότα, παρουσιάζουν φανταστικά περιστατικά ως πραγματικά ή διακινούν πληροφορίες χωρίς την παραμικρή επιβεβαίωση, δεν υπηρετούν τη δημοσιογραφία και δεν έχουν καμία σχέση με τις αρχές της.

Η δημοσιογραφία βασίζεται στον έλεγχο, τη διασταύρωση, την τεκμηρίωση και την ευθύνη απέναντι στην κοινωνία. Η κατασκευή ειδήσεων υπηρετεί ακριβώς το αντίθετο.

Ιδιαίτερα σε μικρές κοινωνίες όπως η Κερατέα, όπου οι ειδήσεις διαχέονται ταχύτατα και επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητα των κατοίκων, η ευθύνη όσων δημοσιοποιούν πληροφορίες είναι ακόμη μεγαλύτερη.

Fake news, σκοπιμότητες και τεχνητές εντυπώσεις

Η εύκολη αναζήτηση εντυπώσεων, επισκεψιμότητας ή αρνητικού κλίματος δεν μπορεί να υποκαθιστά την αλήθεια.

Ταυτόχρονα, δεν μπορεί να αγνοηθεί το γεγονός ότι η συστηματική διασπορά ψευδών ειδήσεων ενδέχεται να λειτουργεί και προς την κατεύθυνση της δημιουργίας εσφαλμένων εντυπώσεων σε βάρος τοπικών κοινωνιών, προσώπων ή θεσμών.

Ακόμη και όταν δεν αποδεικνύεται κάποια συγκεκριμένη σκοπιμότητα, το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο: η κοινή γνώμη καλείται να διαμορφώσει άποψη πάνω σε γεγονότα που δεν υπήρξαν ποτέ.

Η δημοσιογραφία οφείλει να ελέγχει τα γεγονότα πριν τα δημοσιεύσει. Οτιδήποτε άλλο δεν υπηρετεί την ενημέρωση. Υπηρετεί μόνο τη σύγχυση.

Και όταν μια ολόκληρη κοινωνία αναστατώνεται για ένα έγκλημα που δεν συνέβη ποτέ, τότε το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην πραγματικότητα. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο κάποιοι επέλεξαν να την παρουσιάσουν.

Γιατί οι ψευδείς ειδήσεις δεν πλήττουν μόνο την αλήθεια. Πλήττουν την εικόνα μιας περιοχής, την εμπιστοσύνη των πολιτών και τελικά το ίδιο το δικαίωμα της κοινωνίας να ενημερώνεται με ακρίβεια και υπευθυνότητα.