Τα ποτάμια αποτελούν συνήθως τεράστιους διαδρόμους κινούμενου γλυκού νερού τα οποία συλλέγουν το βρόχινο νερό από τα βουνά ή τα σημεία με πολύ ψηλά υψόμετρα με τελικό προορισμό την θάλασσα. Στην πορεία της διαδρομής τους τα ποτάμια τροφοδοτούν με νερό τις φυσικές και τεχνητές λίμνες, τα ποτάμια έχουν βασικό ζωτικό ρόλο τόσο στην επιβίωση των δασών, το πότισμα των φυτών και την ίδια την ανθρώπινη ύδρευση η οποία είναι αδύνατη χωρίς αυτά. Τα ποτάμια έχουν συνήθως άφθονο νερό καθ όλη την διάρκεια του χρόνου, στην περίπτωση που έχουν νερό  παροδικά μόνο την περίοδο βροχών υποβαθμίζονται στην κατηγορία των ρεμάτων, η μικρότερη η πιο υποβαθμισμένη κατηγορία είναι οι χείμαρροι. Οι χείμαρροι καταλήγουν στα ρέματα και τα ρέματα στα ποτάμια αλλά στην περίπτωση που η περιοχή υστερεί από ποτάμια το ρέμα ή ο χείμαρρος μπορεί να καταλήξει απευθείας στην θάλασσα όπως στην περίπτωση του Ρέματος της Ραφήνας.

Στην Αττική λόγω της άναρχης και βίαιης οικιστικής ανάπτυξης τα περισσότερα από τα ποτάμια που υπήρχαν τα αρχαία χρόνια έχουν καταστραφεί, επιχωματωθεί, έχουν καλυφτεί με τσιμέντο ή έχουν υποβαθμιστεί σε ρέματα. Το αποτέλεσμα είναι η ταχύτατη υποβάθμιση της ζωής των κατοίκων και τα μεγάλα προβλήματα ύδρευσης σε περιόδους μειωμένης βροχόπτωσης. Η Αττική έχει πλούσιους υδροφόρους ορίζοντες σε ποτάμια και ρέματα από τα αρχαία χρόνια λόγω των μεγάλων ορεινών συγκροτημάτων της Πεντέλης, της Πάρνηθας και του Υμηττού. Τα ρέματα ιδιαίτερα έχουν παίξει τόσο καθοριστικό ρόλο στην ιστορία της Αττικής σε βαθμό που τα περισσότερα μεγάλα προάστια της σύγχρονης πόλης έχουν σαν φυσικά συνοριακά τους όρια κάποιο μεγάλο ρέμα. 

 

 

Η περιοχή συμβολής του Βαλανάρη με το ρέμα της Ραφήνας

Η αρχή της διαδρομής του βρίσκεται στην Πεντέλη, στον λόφο του Κουφού ή λόφο του Αστεροσκοπείου, ακολουθεί την Οδό Κλεισθένους η οποία κατεβαίνει προς τον Σταυρό με την κατεύθυνση προς τον Νότο βρίσκεται στα δεξιά της Κλεισθένους σε μια απόσταση περίπου 2,5 km. Το ρέμα στο σημείο αυτό ονομάζεται Ρέμα Κουφού λόγω του ομώνυμου λόφου στην Πεντέλη φτάνει ως την διασταύρωση της Πεντέλης με την Οδό Αναπαύσεως τον κεντρικότερο δρόμο των Βριλησσίων όπου βρίσκεται το Νεκροταφείο Χαλανδρίου. Μετά την Αναπαύσεως ξεκινά το Πολεοδομικό Συγκρότημα του Γέρακα, το ρέμα αγνοήθηκε τελείως όταν κτίσθηκε η σύγχρονη πόλη τα νερά του διοχετεύθηκαν σε έναν υπόγειο κλειστό αγωγό κατά μήκος της Κλεισθένους ως την διασταύρωση με την Αττική Οδό σε απόσταση περίπου 1,5 km. Μετά την διασταύρωση με την Αττική Οδό το ρέμα περνάει αριστερά από την Κλεισθένους και απομακρύνεται από αυτήν κατά μήκος της Οδού Εθνικής Αντιστάσεως με κατεύθυνση προς το κέντρο του Γέρακα, το τμήμα αυτό καλύφθηκε τελευταίο επί δημαρχίας Ζούτσου και ονομάζεται Ρέμα Παναγίτσας.

Διέλευση του ρέματος Ραφήνας απο την Κάντζα

Διανύει απόσταση περίπου 1,5 km μέσα από το κέντρο του Γέρακα ως την διασταύρωση της Λεωφόρου Μαραθώνα με την λεωφόρο Σταυρού - Σπάτων στην εκκλησία της Παναγίτσας από την οποία πήρε το όνομα του. Μετά την εκκλησία της Παναγίτσας γίνεται εγκιβωτισμένος αγωγός ανοιχτής διατομής κατά μήκος της Λεωφόρου Σπάτων, σε 500m περίπου απομακρύνεται από την Σπάτων ακολουθώντας την Οδό Θεοτοκοπούλου πάντα στα όρια των δήμων Παιανίας - Γέρακα. Συνεχίζει σαν εγκιβωτισμένος αγωγός ως την διασταύρωση του κάθεται με την Περιφερειακή του Υμηττού σε μια απόσταση από το εκκλησάκι της Παναγίτσας ως την διασταύρωση περίπου 1,5 km. Μετά την διασταύρωση με την Περιφερειακή του Υμηττού κάνει απότομη στροφή 90 μοιρών αριστερά ακολουθώντας τον μεγάλο αυτοκινητόδρομο, γίνεται ξανά ανοιχτός αγωγός επειδή η περιοχή γίνεται αγροτική. Διασχίζει στα νότια την περιοχή Κάτω Μπαλάνα όπου βρίσκονται οι Εργατικές Κατοικίες της Κάντζας και σε απόσταση περίπου 1,2 km διασταυρώνεται με το μεγάλο Ρέμα του Γέρακα η πρώτη σημαντική αύξηση στον όγκο των υδάτων του. Διασχίζει ανοιχτός την αγροτική περιοχή Παλαιοπαναγιά βόρεια της Οδού Παπαγγελάκη, σε απόσταση 2,8 km ως την διασταύρωση του με την Λεωφόρο Σταυρού - Σπάτων περίπου 2 km πριν την πόλη των Σπάτων από την οποία περνάει υπόγεια. Συνεχίζει ανοιχτός στις αγροτικές περιοχές της πεδιάδας των Σπάτων κατά μήκος των Ορίων των δήμων Σπάτων - Παλλήνης περνώντας βόρεια από το μεγάλο Αττικό Ζωολογικό Πάρκο και το εμπορικό κέντρο Smart.

Κάτοψη του ρέματος Ραφήνας στην περιοχή της εκβολής του

Στην θέση του Μουσείου Νάσιουτζικ διασταυρώνεται με το μεγάλο ρέμα της Παλλήνη, περνάει την Περιφερειακή Υμηττού περίπου 200 m πριν τον τερματισμό της στην Οδό Αγίου Δημητρίου και εξακολουθεί να διασχίζει την βόρεια πεδιάδα των Σπάτων στην θέση Φοίνικας.
Στην θέση Φοίνικας λόγω μεγάλης συγκέντρωσης ακαθάρτων υδάτων που μεταφέρει το ρέμα νεώτερες μελέτες σχεδιάζουν την κατασκευή του 3ου ΚΕΛ στην Αττική μετά την Μεταμόρφωσηκαι την Ψυττάλεια.
Διασταυρώνεται με την Οδό Αρίωνος τον δρόμο που ενώνει το Πικέρμι με την Αρτέμιδα/Λούτσα σε μια απόσταση περίπου 500 m από την αρχή της Αρίωνος στην λεωφόρο Μαραθώνα με μια σιδερένια κακοκατασκευασμένη γέφυρα. Στην αρχή της Αρίωνος μόλις 50 m μετά την στροφή από την Λεωφόρο Μαραθώνα συναντάμε την μεγάλη γέφυρα του Βαλανάρη από άσφαλτο η λειτουργία της δεν έχει δημιουργήσει προβλήματα σε αντίθεση με άλλες γέφυρες του ρέματος. Σε 400 m βορειότερα γίνεται η μεγάλη διασταύρωση του ρέματος της Ραφήνας με το ρέμα του Βαλανάρη ο οποίος τα τελευταία 2 km διασχίζει μόλις ανατολικά την Λεωφόρο Μαραθώνα όπως φαίνεται απο την γέφυρα της Οδού Αρίωνος. Η συνολική απόσταση από την διασταύρωση του ρέματος της Ραφήνας με την Λεωφόρο Σπάτων ως την διασταύρωση του ρέματος της Ραφήνας με τον Βαλανάρη είναι περίπου 10,5 km. Στην συνέχεια στο τελευταίο τμήμα του 3,8 περίπου km ως τις εκβολές του στον κόλπο της Ραφήνας είναι τετραγωνικός αγωγός από οπλισμένο σκυρόδεμα διαστάσεων 3 X 20 m, στο μεγαλύτερο τμήμα του περνάει νότια από την Λεωφόρο Φλέμινγκ. Στο τελευταίο του τμήμα υπάρχει μεγάλη οδική γέφυρα στην διασταύρωση του ρέματος με τον δρόμο Ραφήνας - Αρτέμιδας και πεζογέφυρα πάνω από το Δημοτικό πάρκο Καραμανλή κάτω από την οποία μόνιμα συχνάζουν αποδημητικά πουλιά. 

 

Οι τελευταίες καταστροφές το 2013 στην γέφυρα της Οδού Αγίου Χριστοφόρου (θέση πύργου Πετρέζα)

Το υδάτινο φορτίο που μεταφέρει το Ρέμα της Ραφήνας μετά από βροχοπτώσεις είναι πολύ μεγάλο με αποτέλεσμα να δημιουργούνται σε πολλά σημεία του μεγάλες καταστροφές από πλημμύρες, ύστερα από κάθε διασταύρωση με τα υπόλοιπα μεγάλα ρέματα τα νερά σχεδόν διπλασιάζονται. Οι τοπικές οικιακές αποχετεύσεις τις οποίες πολλοί κάτοικοι των Μεσογείων παράνομα εκτρέπουν προς το ρεύμα επιβαρύνουν το ρέμα με περισσότερα ρυπαρά ύδατα, η συνολική λεκάνη απορροής του φτάνει στα 150Km2.  Τα μεγαλύτερα προβλήματα δημιουργούνται κοντά στην έξοδο του ρέματος στην θάλασσα μέσα στην πόλη της Ραφήνας λόγω του ότι ο Βαλανάρης με τον οποίο διασταυρώνεται λίγο πριν την πόλη μεταφέρει μεγαλύτερο φορτίο από όλα τα υπόλοιπα ρέματα μαζί.  Η ισχυρή κατασκευή στο τέρμα της διαδρομής από οπλισμένο σκυρόδεμα διαστάσεων 3 Χ 20 m αποδείχθηκε ανεπαρκής για να συγκρατήσει τον τεράστιο όγκο νερών που μεταφέρεται ύστερα από κάποια έντονη βροχόπτωση.
Άλλα σημεία στα οποία δημιουργούνται μεγάλα προβλήματα με πλημμύρες είναι : η διασταύρωση με την Λεωφόρο Σπάτων στην θέση Παλαιοπαναγιά Παιανίας, η διασταύρωση με την Οδό Αρίωνος (Αρτέμιδα - Πικέρμι) και η διασταύρωση με την Οδό Αγίου Χριστοφόρου (Σπάτα - Πικέρμι)

Ερωδιοί στο μεγάλο ρέμα Ραφήνας

Οι πρώτες μεγάλες πλημμύρες (1977) είχαν σαν αποτέλεσμα πολλά ανθρώπινα θύματα, ο τότε πρωθυπουργός Κ.Καραμανλής διέταξε την δημιουργία μελέτης για την διευθέτηση του ρέματος η οποία ολοκληρώθηκε 7 χρόνια αργότερα (1984). Καταστροφικές πυρκαγιές (1995, 1998, 2009) προκάλεσαν ανεπανόρθωτες καταστροφές στην λεκάνη απορροής της γέφυρας με αποτέλεσμα ο κίνδυνος από τις πλημμύρες να γίνει πολύ πιο έντονος.  Η παροχή του ρέματος σε νερό μετά τις πυρκαγιές σχεδόν διπλασιάστηκε απο 470 m3/sec (1995) σε  850 m3/sec (1998), η πλημμύρα του 1998 κατέστρεψε δύο γέφυρες ανάμεσα στις οποίες και την σιδερένια γέφυρα της Οδού Αρίωνος. Ο υπεύθυνος για το θέμα Καθηγητής Ε.Μ.Π. κος Γιώργος Τσακίρης δήλωσε ότι οι πυρκαγιές κατέστρεψαν το 92% της λεκάνης απορροής του Βαλανάρη με αποτέλεσμα να διπλασιαστεί η παροχή του ποταμού από τα 200 m3/sec στα 400 m3/sec μετά της πυρκαγιές. Στο θέμα του ρέματος της Ραφήνας επιπλέον ο κος. Τσακίρης δήλωσε ότι η κατασκευή του στην περιοχή απορροής του στον Ευβοϊκό φτάνει μετά βίας να καλύψει 400 m3/sec, μετά τις πυρκαγιές το νούμερο έφτασε πάνω από το διπλάσιο γι'αυτό παρατηρούνται συνέχεια τόσο έντονες πλημμύρες. Νέα μελέτη συντάχθηκε το 1998 αλλά μόνο ο δήμαρχος Γέρακα κος. Ζούτσος έλυσε οριστικά το πρόβλημα με διευθέτηση του Ρέματος Παναγίτσας στην περιοχή του, το μεγαλύτερο τμήμα του υπόλοιπου ρέματος παρέμεινε στην προηγούμενη κατάσταση.

Η γέφυρα της Οδού Αγίου Χριστοφόρου μετά την τελευταία της επισκευή το 2012

Οι πλημμύρες του 2009 είχαν σαν αποτέλεσμα μεγάλες ζημιές στην σιδερένια γέφυρα της Οδού Αρίωνος και την διακοπή τις κυκλοφορίας της για 2 ολόκληρα χρόνια υπό τον κίνδυνο κατάρρευσης, επισκευάστηκε οριστικά τον Σεπτέμβριο του 2011. Η γέφυρα της Οδού Αγίου Χριστοφόρου στην θέση του Πύργου Πετρέζα καταστράφηκε επίσης αμέτρητες φορές στο οδόστρωμα επισκευάστηκε για τελευταία φορά το 2012, η συγκεκριμένη επισκευή κόστισε 298.000 ευρώ. Την ίδια χρονιά επί Υπουργίας Γ. Παπακωνσταντίνου (2011 - 2012) προτάθηκε η λύση κατασκευής Κέντρου Επεξεργασίας Λυμάτων (Κ.Ε.Λ.) στην θέση Πλατύ Χωράφι νότια του Πικερμίου όπου περνάει το ρέμα, τα λύματα σύμφωνα με την πρόταση θα εκβάλουν με αγωγό στην παραλία Αγίου Νικολάου Αρτέμιδος.  

To ρέμα της Ραφήνας μέσα απο την πεδιάδα των Σπάτων

Ο Φεβρουάριος είναι γνωστός από τα αρχαία χρόνια σαν ο μήνας των νερών, ο μήνας στον οποίο σημειώνονται στατιστικά οι μεγαλύτερες και περισσότερες βροχές καθ' όλη την διάρκεια του χρόνου.
Την Παρασκευή 22 Φεβρουαρίου 2013 η Αττική γνώρισε μια από τις καταστροφικότερες πλημμύρες στην ιστορία της, οι κάτοικοι ολόκληρου του λεκανοπεδίου της πρωτεύουσας για τον πρόσθετο λόγο ότι η απότομη νεροποντή δεν είχε προβλεφθεί από την Ε.Μ.Υ. Οι καταστροφές από την καταιγίδα του Φεβρουαρίου 2013 ήταν ανεπανόρθωτες σε ολόκληρη την Αττική αλλά η καταστροφική μανία του ρέματος της Ραφήνας ξεπέρασε κατά πολύ όλες τις αντίστοιχες του παρελθόντος λόγω της μεγάλης αύξησης της παροχής του νερού από τις πυρκαγιές και την έλλειψη έργων. Δένδρα ξεριζώθηκαν, ξηλώθηκε το οδόστρωμα μεγάλων δρόμων, σπίτια και καλλιέργειες πλημμύρισαν και οι δρόμοι μετατράπηκαν σε λίμνες με αποτέλεσμα πολλοί οδηγοί να εγκλωβιστούν στα αυτοκίνητα.
Οι κάτοικοι της λεκάνης των Σπάτων έζησαν στις πλημμύρες του Φεβρουαρίου 2013 τον μεγαλύτερο εφιάλτη, τότε πλημμύρισε τόσο η πόλη της Ραφήνας στην περιοχή εκβολής, η Λεωφόρος Σπάτων αλλά και οι υπόλοιποι μεγάλοι δρόμοι με τους οποίους διασταυρώνεται το ρέμα.

Το ρέμα της Ραφήνας γκρεμίζει σπίτια στις πλημμύρες τον Φεβρουάριο του 2013

Σύμφωνα με δηλώσεις του ίδιου του τότε δήμαρχου Ραφήνας κου. Χριστόπουλου οι μεγαλύτερες καταστροφές έγιναν στο Ντράφι από την υπερχείλιση του Βαλανάρη αλλά δεν γλύτωσε ούτε η πόλη της Ραφήνας λόγω μεγάλης ανύψωσης των υδάτων στην περιοχή εκβολής. Στο Ντράφι πιο συγκεκριμένα οι μεγαλύτερες οδικές αρτηρίες του οικισμού όπως η Οδός Δωριέων και η Οδός Αχαιών γκρεμίστηκαν από κατολισθήσεις, όλοι οι οδηγοί στον οικισμό κατά την διάρκεια της καταιγίδας εγκλωβίστηκαν. Πολλά σπίτια και καταστήματα πλημμύρισαν τόσο στην Ραφήνα όσο και στο Ντράφι, άνθρωποι βρέθηκαν σε κατάσταση πανικού πολλοί οδηγοί εγκλωβίστηκαν και στην Ραφήνα όπου η κυκλοφορία στον δρόμο Ραφήνας - Αρτέμιδος διεκόπη.

 

Το οδόστρωμα της γέφυρας του δρόμου Πικερμίου - Σπάτων (οδός Αγίου Χριστοφόρου) καταστράφηκε ξανά τελείως παρά τα 298.000 ευρώ που κόστισε η επισκευή του μόλις έναν χρόνο πριν! Στις ίδιες πλημμύρες είχαμε απότομη αύξηση του ύψους των υδάτων 3 - 4 m στο ρέμα της Ραφήνας στην περιοχή που διασταυρώνεται με την Λεωφόρο Σταυρού - Σπάτων στην θέση Παλαιοπαναγιά Παιανίας  μόλις 2 km πριν τα Σπάτα. Η κυκλοφορία διακόπηκε στην Λεωφόρο Σπάτων για μέρες με μεγάλες καταστροφές σε όλα τα σπίτια και τις καλλιέργειες της περιοχής, πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα  η πλημμύρα στο κελάρι Παπαχρήστου που βρίσκεται πολύ κοντά στο ρέμα. Η γέφυρα πάνω από το ρέμα στην λεωφόρο Σταυρού - Σπάτων έπαθε μεγάλες ζημιές με καταστροφή του οδοστρώματος, αποτέλεσμα η κυκλοφορία στην λεωφόρο διακόπηκε μόνιμα στο σημείο αυτό από το ένα ρέμα κυκλοφορίας λόγω εργασιών αποκατάστασης. Η διακοπή του ενός ρεύματος κυκλοφορίας στην θέση του ρέματος στην Σπάτων υπάρχει δυστυχώς ακόμα και σήμερα με μονοδρόμηση στο σημείο της γέφυρας με πρόσθετο φανάρι, το μποτιλιάρισμα των αυτοκινήτων είναι έντονο σε περιόδους μεγάλης κυκλοφορίας τους καλοκαιρινούς μήνες.

 

Ο μοναδικός δρόμος στον οποίο δεν σημειώθηκαν στις πλημμύρες του Φεβρουαρίου 2013 τα άσχημα φαινόμενα του παρελθόντος όπως οι πλημμύρες του 2009 ήταν η Αρίωνος, η σιδερένια γέφυρα του ρέματος εκεί άντεξε.