Δύο διαφορετικές εποχές, δύο σκοτεινές περίοδοι της ελληνικής ιστορίας, δύο μάχες για την ανθρώπινη ζωή και την αξιοπρέπεια. Και ένας άνθρωπος που βρέθηκε στην πρώτη γραμμή και των δύο, χωρίς να επιδιώξει να μετατρέψει τις πράξεις του σε προσωπικό μύθο: ο Κωνσταντίνος Κονοφάγος.
Το 1942, στο Λαύριο της γερμανοϊταλικής Κατοχής, συνέβαλε αποφασιστικά στη σωτηρία εκατοντάδων ανθρώπων από την πείνα, αξιοποιώντας την επιστημονική του γνώση για να μετατρέψει τα μεταλλουργικά κατάλοιπα σε τρόφιμα. Τριάντα ένα χρόνια αργότερα, τον Νοέμβριο του 1973, ως πρύτανης του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, ύψωσε το ανάστημά του απέναντι στη δικτατορία, αρνούμενος να συναινέσει στην επέμβαση της αστυνομίας εναντίον των εξεγερμένων φοιτητών.
Η ιστορία του Κονοφάγου αποτελεί μία από τις λιγότερο προβεβλημένες, αλλά ιδιαίτερα ουσιαστικές πλευρές της επετείου του Πολυτεχνείου. Και για την κοινωνία του Λαυρίου, η οποία δεν ξέχασε ποτέ όσα της προσέφερε, είναι μια ιστορία με ξεχωριστή συναισθηματική και ιστορική αξία.
Το Λαύριο που πέθαινε από την πείνα
Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος της προσφοράς του Κονοφάγου, πρέπει να επιστρέψει στον χειμώνα του 1941-1942. Η Ελλάδα βρίσκεται υπό Κατοχή και το Λαύριο, μια πόλη που εξαρτάται οικονομικά από τη λειτουργία των μεταλλείων, βιώνει μια από τις μεγαλύτερες ανθρωπιστικές τραγωδίες της ιστορίας του.
Οι κατακτητές έχουν επιτάξει τις εγκαταστάσεις της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων Λαυρίου, οι εργαζόμενοι βρίσκονται αντιμέτωποι με την εξαθλίωση και ο λιμός θερίζει τον πληθυσμό. Σύμφωνα με ιστορικά στοιχεία που παραθέτει η Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής, περισσότεροι από 868 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από την πείνα, σε μια πόλη περίπου 6.680 κατοίκων.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, ο νεαρός αρχιμηχανικός Κωνσταντίνος Κονοφάγος αποφασίζει να επιχειρήσει κάτι που έμοιαζε αδύνατο: να παράγει καθαρό ασήμι από μεταλλουργικά υλικά που οι δυνάμεις Κατοχής θεωρούσαν άχρηστα.
Με τη σύμφωνη γνώμη του γενικού διευθυντή της εταιρείας, Maurice Bremmer, αποκρύπτεται από τους κατακτητές η πραγματική αξία ορισμένων αποθεμάτων αργυρούχων υλικών. Το σχέδιο ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο, αφού η αποκάλυψή του μπορούσε να οδηγήσει σε βαρύτατες συνέπειες για όλους τους εμπλεκομένους.
Το ασήμι που μετατράπηκε σε ψωμί
Με ελάχιστα διαθέσιμα υλικά, λιγνίτη, θαλασσινό αλάτι και σόδα, ο Κονοφάγος ξεκινά έναν εξαντλητικό αγώνα πειραματισμών. Δίπλα του βρίσκονται έμπιστοι εργαζόμενοι, ενώ η προσπάθεια συνδέεται με την τοπική οργάνωση του ΕΑΜ και τον Παναγιώτη Δρίβα, που διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην οργάνωση του εγχειρήματος.
Η προσπάθεια διαρκεί περίπου τεσσερισήμισι μήνες. Δύο από τους εργάτες που συμμετέχουν δεν θα προλάβουν να δουν το αποτέλεσμα, καθώς χάνουν τη ζωή τους από την πείνα.
Τον Απρίλιο του 1942, ο Κονοφάγος καταφέρνει τελικά να παραγάγει άργυρο καθαρότητας 98,4%, επινοώντας μια μέθοδο που θα αποτελέσει σημαντικό τεχνολογικό επίτευγμα για την ελληνική μεταλλουργία.
Η παραγωγή εκείνης της χρονιάς φτάνει, σύμφωνα με τις ιστορικές καταγραφές, τα 611 κιλά αργύρου. Με τη μεσολάβηση του Ερυθρού Σταυρού και τη συμβολή των υπόλοιπων μελών της ομάδας, τα έσοδα αξιοποιούνται για την εξασφάλιση τροφίμων.
Αρχικά οργανώνονται συσσίτια για τους εργαζόμενους της εταιρείας. Σύντομα όμως η βοήθεια επεκτείνεται στους πρώην εργαζομένους, στις οικογένειές τους και σε κατοίκους του Λαυρίου, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην ανακοπή του κύματος θανάτων.
Δεν ήταν μια ατομική προσπάθεια, αλλά ένα συλλογικό κατόρθωμα ανθρώπων διαφορετικών πολιτικών και κοινωνικών καταβολών, με κοινό στόχο να σώσουν μια πόλη. Ο Κονοφάγος υπήρξε ο επιστημονικός πρωταγωνιστής μιας επιχείρησης που απέδειξε ότι η γνώση μπορεί, στις πιο ακραίες συνθήκες, να μετατραπεί σε μέσο επιβίωσης.
Τριάντα ένα χρόνια αργότερα, απέναντι στη χούντα
Τον Νοέμβριο του 1973, ο ίδιος άνθρωπος βρίσκεται μπροστά σε μια εντελώς διαφορετική δοκιμασία. Δεν είναι πλέον ο νεαρός μηχανικός των μεταλλείων, αλλά ένας καταξιωμένος πανεπιστημιακός, καθηγητής και πρύτανης του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.
Έχει αναλάβει την πρυτανεία μόλις λίγες εβδομάδες νωρίτερα, τον Σεπτέμβριο του 1973, έχοντας συγκεντρώσει 24 από τις 26 ψήφους των παρόντων καθηγητών. Η εξέγερση του Πολυτεχνείου θα τον φέρει αντιμέτωπο με την πιο κρίσιμη απόφαση της πανεπιστημιακής του διαδρομής.
Το απόγευμα της Τετάρτης 14 Νοεμβρίου, ενώ η κατάληψη βρίσκεται σε εξέλιξη, οι αρχές της δικτατορίας απαιτούν να επιτραπεί η είσοδος αστυνομικών δυνάμεων στον χώρο του ιδρύματος. Ο Κονοφάγος αρνείται.
Δεν πρόκειται για μια τυπική διοικητική διαφωνία. Είναι μια συνειδητή επιλογή υπεράσπισης του πανεπιστημιακού ασύλου, απέναντι σε ένα καθεστώς που έχει αποδείξει ότι δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει την καταστολή εναντίον των πολιτών.
Με τη συμπαράσταση της πλειοψηφίας της Συγκλήτου, ο πρύτανης παραμένει σε επικοινωνία με τους φοιτητές και τους καθηγητές, παρακολουθώντας στενά τις εξελίξεις. Οι πιέσεις από τις κρατικές και εισαγγελικές αρχές συνεχίζονται, αλλά η θέση του δεν αλλάζει.
Την Παρασκευή 16 Νοεμβρίου, η Σύγκλητος γνωστοποιεί και πάλι την κατηγορηματική άρνησή της να συναινέσει σε οποιαδήποτε παραβίαση του ασύλου.
Ο Κονοφάγος δεν μπορούσε να σταματήσει μόνος του τον μηχανισμό καταστολής της δικτατορίας. Μπορούσε όμως να αρνηθεί να του προσφέρει τη νομιμοποίηση που αναζητούσε. Και αυτό ακριβώς έκανε.
Η εισβολή, οι τραυματίες και η σύλληψη
Τα ξημερώματα του Σαββάτου 17 Νοεμβρίου, το άρμα μάχης εισβάλλει στο Πολυτεχνείο. Η στρατιωτική επέμβαση και η αιματηρή καταστολή της εξέγερσης σημαδεύουν ανεξίτηλα τη σύγχρονη ελληνική ιστορία.
Ο Κονοφάγος δεν βρίσκεται μέσα στο κτίριο τη στιγμή της εισβολής. Αυτό όμως δεν μειώνει τη σημασία της προηγούμενης στάσης του, ούτε τη δράση του αμέσως μετά.
Το Σάββατο επισκέπτεται το Πολυτεχνείο, που βρίσκεται πλέον υπό τον έλεγχο των δυνάμεων καταστολής, και συγκαλεί εκ νέου τους πανεπιστημιακούς. Αποφασίζεται η αποστολή επιτροπής στο Ρυθμιστικό Κέντρο για τη φροντίδα τραυματισμένων φοιτητών και την παροχή κάθε δυνατής βοήθειας.
Η στάση του δεν περνά απαρατήρητη από τη δικτατορία. Την Κυριακή 18 Νοεμβρίου συλλαμβάνεται και οδηγείται στα κρατητήρια της ΕΣΑ, όπου παραμένει για τις επόμενες ημέρες.
Η σύλληψή του, μαζί με άλλους καθηγητές, καταγράφεται και στο πόρισμα του εισαγγελέα Δημητρίου Τσεβά για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.
Ο επιστήμονας που επί Κατοχής είχε αψηφήσει τους κινδύνους για να εξασφαλίσει τρόφιμα στους πεινασμένους Λαυριώτες, βρίσκεται τρεις δεκαετίες αργότερα αντιμέτωπος με έναν νέο αυταρχικό μηχανισμό, επειδή αρνήθηκε να εγκαταλείψει τους φοιτητές του.
Από την επιστήμη στην πολιτική
Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, ο Κονοφάγος ακολουθεί και πολιτική διαδρομή. Στις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974 εκλέγεται βουλευτής Πρέβεζας με τη Νέα Δημοκρατία και στη συνέχεια αναλαμβάνει υπουργός Βιομηχανίας.
Στη διάρκεια της υπουργικής του θητείας συνδέει το όνομά του με σημαντικές πρωτοβουλίες για την ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας και την οργάνωση κρίσιμων τομέων της οικονομίας, μεταξύ των οποίων η δημιουργία της Δημόσιας Επιχείρησης Πετρελαίου και του Ελληνικού Οργανισμού Τυποποίησης.
Ωστόσο, παρά τις σημαντικές θέσεις που κατέλαβε, η ιστορική του παρακαταθήκη παραμένει κυρίως συνδεδεμένη με δύο στιγμές που προηγήθηκαν της πολιτικής του σταδιοδρομίας: το Λαύριο της Κατοχής και το Πολυτεχνείο του 1973.
Το Λαύριο δεν τον ξέχασε ποτέ
Ο Κωνσταντίνος Κονοφάγος πέθανε στις 16 Ιουλίου 1989, σε ηλικία 76 ετών. Είχε εκφράσει την επιθυμία να ταφεί στο Λαύριο, την πόλη με την οποία τον συνέδεε ένας δεσμός βαθύτερος από την επαγγελματική του δραστηριότητα.
Η επιθυμία του πραγματοποιήθηκε. Ενταφιάστηκε στο κοιμητήριο του Αγίου Γεωργίου στο Θορικό, κοντά στον τόπο όπου είχε ταφεί ένας από τους εργάτες που έχασαν τη ζωή τους από την πείνα το 1942, ενώ συμμετείχαν στην παράτολμη προσπάθεια παραγωγής αργύρου.
Ακόμη και ο τάφος του αποτελεί μια συμβολική επιστροφή στο παρελθόν. Φιλοτεχνήθηκε από τον γλύπτη και καθηγητή Γεώργιο Καλακαλά, με τη χρήση μεταλλουργικής σκουριάς από τις εγκαταστάσεις της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων Λαυρίου.
Το 1994, ο Δήμος Λαυρεωτικής και η Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής τίμησαν τη μνήμη του με την τοποθέτηση της προτομής του στον Κυπριανό, αναγνωρίζοντας την καθοριστική προσφορά του στην επιβίωση της πόλης κατά την Κατοχή.
Αξίζει, μάλιστα, να σημειωθεί ότι το 2023 το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο προχώρησε στην προκήρυξη πανελλήνιου καλλιτεχνικού διαγωνισμού για μνημείο αφιερωμένο σε ολόκληρη την ομάδα που συνέβαλε στη σωτηρία του Λαυρίου από την πείνα. Μια πρωτοβουλία που ανέδειξε εκ νέου την ιστορική σημασία εκείνης της συλλογικής προσπάθειας.
Δύο φορές στην πλευρά της ανθρώπινης ζωής
Πενήντα τρία χρόνια μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου, η ιστορία του Κωνσταντίνου Κονοφάγου υπενθυμίζει ότι η αντίσταση απέναντι στον αυταρχισμό δεν εκφράζεται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο.
Το 1942 δεν κρατούσε όπλο απέναντι στους κατακτητές. Κρατούσε τη γνώση του, αναζητώντας μέσα από τα μεταλλουργικά κατάλοιπα έναν τρόπο να εξασφαλίσει ψωμί για ανθρώπους που πέθαιναν από την πείνα.
Το 1973 δεν βρισκόταν πίσω από τα μικρόφωνα του ραδιοφωνικού σταθμού του Πολυτεχνείου, ούτε πίσω από την πύλη την ώρα που την γκρέμιζε το άρμα μάχης. Βρισκόταν όμως στη θέση ενός πανεπιστημιακού δασκάλου που αρνήθηκε να υποκύψει στις πιέσεις της δικτατορίας και προσπάθησε να προστατεύσει τους φοιτητές του.
Και στις δύο περιπτώσεις επέλεξε να αναλάβει προσωπικό κίνδυνο, υπερασπιζόμενος ανθρώπους που βρίσκονταν σε αδυναμία απέναντι σε μια πολύ ισχυρότερη εξουσία.
Ίσως αυτή να είναι και η σημαντικότερη πλευρά της κληρονομιάς του. Ότι ο ίδιος άνθρωπος, που στα χρόνια της Κατοχής βοήθησε να σωθεί το Λαύριο από την πείνα, βρέθηκε το 1973 να υπερασπίζεται τους φοιτητές του Πολυτεχνείου από την καταστολή.
Και ότι, όταν τελείωσε η ζωή του, δεν επέλεξε ως τελευταία κατοικία του έναν τόπο συνδεδεμένο με τα πανεπιστημιακά αξιώματα ή τις υπουργικές του θέσεις, αλλά τη γη του Λαυρίου. Τη γη όπου, μαζί με άλλους ανθρώπους, είχε δώσει ίσως τη σημαντικότερη μάχη της ζωής του.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η αριστερή φωτογραφία προέρχεται από το Εργαστήρι ΜΕΜΝΗΣΟ
























