Μια λιγότερο προβεβλημένη, σχεδόν «ξεχασμένη» πτυχή της Ελληνικής Επανάστασης φέρνει στο φως ο ιστορικός, συγγραφέας και διδάκτωρ Θεολογίας Κωνσταντίνος Τσοπάνης, μιλώντας στον δημοσιογράφο Κώστα Τσαπάκη.
Πρόκειται για την απελευθέρωση της Αθήνας στις 25-26 Απριλίου 1821 — μια ημερομηνία που, όπως υποστηρίζει, έχει επισκιαστεί από την καθιέρωση της 25ης Μαρτίου ως εθνικής εορτής.
Όπως εξηγεί, η επιλογή της 25ης Μαρτίου από τον βασιλιά Όθωνα (το 1838) δεν ήταν τυχαία: συνέδεε την εθνική αφήγηση με τον θρησκευτικό συμβολισμό.
Ωστόσο, αυτή η επιλογή είχε ως αποτέλεσμα να περάσει σε δεύτερο πλάνο η πραγματική ημέρα κατά την οποία η Αθήνα πέρασε στα χέρια των επαναστατών.
Μια απελευθέρωση έξω από τα σχολικά στερεότυπα
Ο Κωνσταντίνος Τσοπάνης αμφισβητεί ευθέως τη στερεοτυπική εικόνα της Επανάστασης, επισημαίνοντας ότι η απελευθέρωση της Αθήνας δεν ήταν αποτέλεσμα ενός οργανωμένου στρατιωτικού σχεδίου, αλλά μιας αυθόρμητης λαϊκής εξέγερσης.
«Χωρικοί με δρεπάνια και αγροτικά εργαλεία βρέθηκαν απέναντι σε μια οργανωμένη εξουσία», σημειώνει, περιγράφοντας έναν αγώνα που είχε περισσότερο χαρακτήρα επιβίωσης παρά στρατιωτικής πειθαρχίας.
Οι Αρβανίτες στο επίκεντρο της εξέγερσης
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στον ρόλο των Αρβανιτών της Αττικής και των Μεσογείων, οι οποίοι —όπως αναφέρει— αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά της εξέγερσης.
Πρόσωπα όπως ο οπλαρχηγός Χατζημηλέτης Βασιλείου, που σήκωσε το λάβαρο της επανάστασης στη Φυλή την 1η Απριλίου 1821, και ο καπετάν Γιάννης Νταβάρης από τα Μεσόγεια, αναδεικνύονται σε βασικούς πρωταγωνιστές μιας ιστορίας που σπάνια προβάλλεται.
Τα γεγονότα που οδήγησαν στην απελευθέρωση
Σύμφωνα με τον ίδιο, τα γεγονότα εξελίχθηκαν με ταχύτητα και ένταση: στις 10 Απριλίου οι Οθωμανοί συλλαμβάνουν 12 Αθηναίους προκρίτους ως ομήρους, ενώ λίγες ημέρες αργότερα, στις 18 Απριλίου, επαναστατικές δυνάμεις νικούν οθωμανικά στρατεύματα στον Κάλαμο.
Η κορύφωση έρχεται τη νύχτα της 25ης προς 26η Απριλίου, όταν περίπου 600 ένοπλοι Αρβανίτες καταλαμβάνουν την «Καζάρμα», το οθωμανικό στρατόπεδο στην πόλη.
Δύο ημέρες μετά, υψώνεται η σημαία της Φιλικής Εταιρείας στο διοικητικό κέντρο της Αθήνας.
Μια απελευθέρωση με εκκρεμότητες
Ωστόσο, η εικόνα της «απελευθερωμένης» Αθήνας είναι, κατά τον Δρ Τσοπάνη, πιο σύνθετη απ’ όσο παρουσιάζεται.
Η Ακρόπολη παραμένει υπό οθωμανικό έλεγχο μέχρι τον Ιούλιο του 1821, ενώ ακολουθούν πολιορκίες, συγκρούσεις και αντεπιθέσεις.
Μάλιστα, το 1826 οι Οθωμανοί επανέρχονται δυναμικά στην Αττική, επιβάλλοντας εκ νέου βαριά φορολογία και καταστολή.
Η σκοτεινή πλευρά της οθωμανικής διοίκησης
Ο διακεκριμένος ιστορικός δεν αποφεύγει να αναδείξει και τις σκοτεινές πλευρές της εποχής.
Κάνει λόγο για σκληρή καταπίεση από την οθωμανική διοίκηση και ειδικά από τοπικούς αξιωματούχους όπως ο Χασάκης, ο οποίος —όπως αναφέρει— έχει μείνει στη μνήμη για βιαιότητες και καταχρήσεις εξουσίας.
Την ίδια στιγμή, ο ρόλος της Εκκλησίας εμφανίζεται αμφίσημος, με κάποιους κληρικούς να επιλέγουν τη φυγή και άλλους να προσπαθούν να κατευνάσουν τον πληθυσμό.
Η μνήμη που χάνεται
Ένα ακόμη στοιχείο που, σύμφωνα με τον Δρ Τσοπάνη, αλλοιώνει τη συλλογική μνήμη είναι η αλλαγή ή εξαφάνιση τοπωνυμίων που συνδέονταν με τα γεγονότα της Επανάστασης στην Αττική.
«Χάνεται έτσι η τοπική ιστορική συνέχεια», επισημαίνει, τονίζοντας ότι η ιστορία της Αθήνας του 1821 παραμένει σε μεγάλο βαθμό υποτιμημένη.
Η «άβολη» ιστορία της Επανάστασης
Η βασική του θέση είναι σαφής: η κυρίαρχη εθνική αφήγηση έχει απλοποιήσει —ή και παρακάμψει— την πολυπλοκότητα της εποχής.
Η Αθήνα του 1821 δεν ήταν μια ομοιογενής «ελληνική» πόλη με τη σύγχρονη έννοια, αλλά ένας χώρος όπου συνυπήρχαν διαφορετικές γλωσσικές και κοινωνικές ομάδες, με τους Αρβανίτες να έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην εξέγερση.
«Η απελευθέρωση της Αθήνας είναι μια κομβική στιγμή που δεν τιμάται όπως θα έπρεπε», υπογραμμίζει ο Κωνσταντίνος Τσοπάνης.
Και ίσως, τελικά, αυτή η «σιωπή» να λέει περισσότερα για το πώς επιλέγουμε να θυμόμαστε —ή να ξεχνάμε— την ιστορία.
Ακούστε παρακάτω ολόκληρη τη συνέντευξη του Δρ Κωνσταντίνου Τσοπάνη σχετικά με την πρώτη απελευθέρωση της Αθήνας:
